Κλίμακα Στάσης Παιδιού προς την Ασθένεια [CATIS-13]

Περιγραφή

Η Child Attitude Toward Illness Scale (CATIS-13) αποτελεί ένα διεθνώς αναγνωρισμένο ψυχομετρικό εργαλείο αυτοαναφοράς που αξιολογεί τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά και οι έφηβοι αντιλαμβάνονται και βιώνουν τη χρόνια ασθένειά τους. Αναπτύχθηκε αρχικά στις Ηνωμένες Πολιτείες για παιδιά με επιληψία, όμως στη συνέχεια τεκμηριώθηκε η εγκυρότητά της σε παιδιά με άσθμα και σε ένα ευρύ φάσμα χρόνιων νοσημάτων, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα ευέλικτη για χρήση σε διαφορετικά κλινικά πλαίσια. Η κλίμακα αποτελείται από 13 ερωτήσεις και μπορεί να προσαρμοστεί εύκολα ώστε κάθε ερώτηση να αναφέρεται στη συγκεκριμένη χρόνια πάθηση του παιδιού ή του εφήβου.

Το CATIS αξιολογεί τη συνολική στάση του παιδιού απέναντι στην ασθένειά του, διερευνώντας κατά πόσο αυτή βιώνεται ως θετική ή αρνητική εμπειρία. Η κλίμακα χρησιμοποιείται τόσο στην κλινική πράξη όσο και στην έρευνα, συμβάλλοντας στην κατανόηση των ψυχολογικών επιπτώσεων της χρόνιας νόσου και στη βελτίωση των παρεμβάσεων που στοχεύουν στην ενίσχυση της προσαρμογής και της ποιότητας ζωής.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η ανάπτυξη του CATIS βασίστηκε στη διαπίστωση ότι ο τρόπος με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται τη χρόνια ασθένειά τους επηρεάζει σημαντικά την ψυχολογική τους προσαρμογή, τη συμμόρφωση στη θεραπεία και τη συνολική ποιότητα ζωής. Παιδιά που αναπτύσσουν θετικότερες στάσεις απέναντι στην κατάσταση της υγείας τους εμφανίζουν συχνότερα καλύτερη συναισθηματική προσαρμογή, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και αποτελεσματικότερη αυτοδιαχείριση της νόσου.

Αντίθετα, η αρνητική στάση απέναντι στη χρόνια ασθένεια συνδέεται με φαινόμενα εσωτερικευμένου στίγματος, χαμηλής αυτοεκτίμησης, κοινωνικής απομόνωσης, μειωμένης σχολικής επίδοσης και δυσκολιών στην κοινωνική ένταξη. Το CATIS αναπτύχθηκε ώστε να αποτυπώνει αυτές τις γνωστικές και συναισθηματικές διαστάσεις και να αποτελεί ένα από τα πρώτα εργαλεία που ζητούν άμεσα από τα παιδιά να εκφράσουν τις στάσεις τους απέναντι στη χρόνια πάθησή τους.

Η σύγχρονη προσέγγιση της αυτοδιαχείρισης των χρόνιων νοσημάτων υπογραμμίζει ότι η επιτυχής προσαρμογή εξαρτάται όχι μόνο από τις ιατρικές παρεμβάσεις αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο το ίδιο το παιδί αντιλαμβάνεται την ασθένεια και τον ρόλο της στην καθημερινή του ζωή.

Δομή και χαρακτηριστικά

Η Child Attitude Toward Illness Scale (CATIS-13) αποτελείται από 13 ερωτήσεις, οι οποίες διατυπώνονται έτσι ώστε να προσαρμόζονται εύκολα στη συγκεκριμένη χρόνια πάθηση του συμμετέχοντα. Οι ερωτήσεις αξιολογούν τη συναισθηματική στάση του παιδιού απέναντι στην ασθένεια, την αντίληψη για τις επιπτώσεις της στην καθημερινή ζωή, καθώς και τον βαθμό αποδοχής ή απόρριψης της κατάστασης υγείας του.

Οι απαντήσεις δίνονται σε πενταβάθμια κλίμακα Likert, από ιδιαίτερα θετικές έως ιδιαίτερα αρνητικές αξιολογήσεις. Μετά την κατάλληλη αντιστροφή συγκεκριμένων ερωτήσεων, υπολογίζεται η συνολική βαθμολογία της κλίμακας, η οποία αντανακλά τον συνολικό βαθμό θετικής στάσης απέναντι στη χρόνια ασθένεια.

Η ευελιξία του εργαλείου επιτρέπει τη χρήση του σε διαφορετικά νοσήματα, ηλικιακές ομάδες και κλινικά περιβάλλοντα, καθιστώντας το ιδιαίτερα χρήσιμο τόσο για την κλινική αξιολόγηση όσο και για τη διεξαγωγή ερευνητικών μελετών.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση των δεδομένων του CATIS βασίζεται στον υπολογισμό της συνολικής βαθμολογίας, η οποία αποτυπώνει τη γενική στάση του παιδιού απέναντι στη χρόνια ασθένεια. Υψηλότερες βαθμολογίες αντιστοιχούν σε θετικότερη στάση και μεγαλύτερη αποδοχή της κατάστασης υγείας, ενώ χαμηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν αυξημένες δυσκολίες προσαρμογής, αρνητικές γνωστικές αξιολογήσεις και πιθανή παρουσία εσωτερικευμένου στίγματος.

Οι βαθμολογίες μπορούν να συσχετιστούν με μεταβλητές όπως η ποιότητα ζωής, η αυτοεκτίμηση, η συμμόρφωση στη θεραπεία, η ψυχολογική ανθεκτικότητα, η κοινωνική υποστήριξη, η συναισθηματική ευεξία και η αποτελεσματικότητα προγραμμάτων αυτοδιαχείρισης.

Το CATIS χρησιμοποιείται επίσης για την αξιολόγηση ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων, τη διερεύνηση του εσωτερικευμένου στίγματος σε παιδιά με χρόνια νοσήματα και τη μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την επιτυχή προσαρμογή στη μακροχρόνια θεραπεία.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Η Child Attitude Toward Illness Scale παρουσιάζει ιδιαίτερα ικανοποιημένες ψυχομετρικές ιδιότητες. Στην αρχική ανάπτυξη της κλίμακας αναφέρθηκε Cronbach‘s α = 0,80, ενώ η αξιοπιστία επανεξέτασης ήταν επίσης υψηλή. Επιπλέον, πραγματοποιήθηκε Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA), η οποία υποστήριξε τη μονοδιάστατη δομή της κλίμακας, με δείκτη καλής προσαρμογής GFI = 0,86, συντελεστή προσδιορισμού 0,53 και ικανοποιητικές φορτίσεις παραγόντων.

Στη σύγχρονη ψυχομετρική αξιολόγηση συνιστάται, πέρα από τον υπολογισμό του Cronbach‘s α, και η χρήση του McDonald‘s ω, το οποίο παρέχει συμπληρωματική εκτίμηση της εσωτερικής συνοχής. Η δομή του εργαλείου μπορεί επίσης να διερευνηθεί μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA), ενώ η συγκλίνουσα εγκυρότητα αξιολογείται μέσω συσχετίσεων με εργαλεία μέτρησης της ποιότητας ζωής, της αυτοεκτίμησης, του εσωτερικευμένου στίγματος και της ψυχολογικής προσαρμογής.

Συστηματικές ανασκοπήσεις έχουν επιβεβαιώσει την υψηλή αξιοπιστία, την εγκυρότητα και τη γενικευσιμότητα του CATIS σε διαφορετικές χρόνιες παθήσεις, επισημαίνοντας παράλληλα την ανάγκη περαιτέρω διαπολιτισμικών μελετών και ανάπτυξης κανονιστικών δεδομένων.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Οι 13 ερωτήσεις βαθμολογούνται σε πενταβάθμια κλίμακα Likert. Μετά την αντιστροφή των κατάλληλων ερωτήσεων, οι βαθμολογίες αθροίζονται και διαιρούνται με τον συνολικό αριθμό των στοιχείων. Το συνολικό εύρος βαθμολογίας κυμαίνεται από 13 έως 65, ενώ υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν θετικότερη στάση απέναντι στη χρόνια ασθένεια.

Η στατιστική αξιολόγηση περιλαμβάνει περιγραφική στατιστική, υπολογισμό των συντελεστών Cronbach‘s α και McDonald‘s ω, αναλύσεις συσχέτισης Pearson ή Spearman, συγκρίσεις ομάδων μέσω Student‘s t-test, ANOVA, MANOVA, καθώς και ανάπτυξη μοντέλων Structural Equation Modeling (SEM) για τη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ της στάσης απέναντι στην ασθένεια, της ψυχολογικής προσαρμογής και της ποιότητας ζωής.

Εφαρμογές στην κλινική πράξη και στην έρευνα

Το Child Attitude Toward Illness Scale (CATIS-13) χρησιμοποιείται στην παιδιατρική, στην παιδοψυχολογία, στην παιδοψυχιατρική, στη νοσηλευτική και στην έρευνα χρόνιων νοσημάτων. Συμβάλλει στην αξιολόγηση της ψυχολογικής προσαρμογής παιδιών και εφήβων που ζουν με χρόνιες παθήσεις, όπως η επιληψία, το άσθμα, ο σακχαρώδης διαβήτης, οι συγγενείς καρδιοπάθειες και άλλα χρόνια νοσήματα.

Παράλληλα, αξιοποιείται σε μελέτες ποιότητας ζωής, σε προγράμματα αυτοδιαχείρισης χρόνιων ασθενειών, στην αξιολόγηση ψυχολογικών παρεμβάσεων και στην έρευνα του εσωτερικευμένου στίγματος. Η δυνατότητα προσαρμογής του σε διαφορετικές παθήσεις και ηλικιακές ομάδες το καθιστά ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο τόσο για την κλινική πράξη όσο και για την επιστημονική έρευνα.

Βιβλιογραφία

Austin, J. K., Dunn, D. W., Johnson, C. S., & Perkins, S. M. (2004). Behavioral issues involving children and adolescents with epilepsy and the Child Attitude Toward Illness Scale. Epilepsy & Behavior, 5(5), 687–691.

Heimlich, T. E., Westbrook, L. E., Austin, J. K., Cramer, J. A., & Devinsky, O. (2000). Brief report: Adolescents’ attitudes toward epilepsy: Further validation of the Child Attitude Toward Illness Scale (CATIS). Journal of Pediatric Psychology, 25(5), 339–345.

Ramsey, R. R., et al. (2016). A systematic review of the Child Attitude Toward Illness Scale (CATIS): Psychometric properties and applications across chronic childhood conditions. Journal of Pediatric Psychology.

Austin, J. K., Smith, M. S., Risinger, M. W., & McNelis, A. M. (1994). Childhood Attitude Toward Illness Scale: Initial development and validation. Journal of Pediatric Psychology.

Stevelink, S. A. M., et al. (2012). The psychometric assessment of internalized stigma instruments: A systematic review. Psychiatry Research, 196(1), 1–13.