Ερωτηματολόγιο Σχέσεων [RQ-4]

Περιγραφή

Το Relationships Questionnaire (RQ-4) – Ερωτηματολόγιο Σχέσεων αποτελεί ένα σύντομο εργαλείο αυτοαναφοράς για την αξιολόγηση των τύπων προσκόλλησης ή δεσμού (attachment styles) στις στενές και ερωτικές σχέσεις των ενηλίκων. Βασίζεται στο μοντέλο των Bartholomew και Horowitz, σύμφωνα με το οποίο η ενήλικη προσκόλληση μπορεί να περιγραφεί μέσα από τέσσερα βασικά πρότυπα: ασφαλή (secure), έμμονο/εμμονικό (preoccupied), αποφευκτικό/απορριπτικό (dismissing) και φοβικό (fearful).

Το ερωτηματολόγιο περιλαμβάνει τέσσερις γενικές αυτοπεριγραφές, καθεμία από τις οποίες αντιπροσωπεύει έναν διαφορετικό τύπο δεσμού. Ο εξεταζόμενος αρχικά επιλέγει την περιγραφή που θεωρεί ότι τον αντιπροσωπεύει περισσότερο και στη συνέχεια αξιολογεί τον βαθμό στον οποίο καθεμία από τις τέσσερις περιγραφές τον χαρακτηρίζει χρησιμοποιώντας επταβάθμια κλίμακα.

Η συγκεκριμένη διπλή διαδικασία επιτρέπει τόσο την κατηγορική όσο και τη διαστασιακή προσέγγιση της προσκόλλησης. Με αυτόν τον τρόπο, το RQ-4 μπορεί να προσφέρει μια συνοπτική αλλά πολυδιάστατη εικόνα του τρόπου με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται και βιώνει τη συναισθηματική εγγύτητα στις σημαντικές διαπροσωπικές του σχέσεις.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό υπόβαθρο του RQ-4 εντάσσεται στη θεωρία της προσκόλλησης (attachment theory) και ειδικότερα στο τετρακατηγορικό μοντέλο της ενήλικης προσκόλλησης των Bartholomew και Horowitz. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, ο τρόπος με τον οποίο οι ενήλικες δημιουργούν και διατηρούν στενούς συναισθηματικούς δεσμούς μπορεί να κατανοηθεί μέσα από τις εσωτερικές αναπαραστάσεις που έχουν διαμορφώσει για τον εαυτό τους και τους άλλους.

Ο ασφαλής τύπος προσκόλλησης χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη άνεση με τη συναισθηματική εγγύτητα και τις σχέσεις αλληλεξάρτησης. Ο έμμονος τύπος χαρακτηρίζεται από αυξημένη ανάγκη εγγύτητας και μεγαλύτερη ενασχόληση με τις διαπροσωπικές σχέσεις. Ο αποφευκτικός τύπος συνδέεται περισσότερο με την έμφαση στην ανεξαρτησία και τη διατήρηση συναισθηματικής απόστασης, ενώ ο φοβικός τύπος χαρακτηρίζεται από δυσκολία στη δημιουργία στενών σχέσεων και επιφυλακτικότητα απέναντι στη συναισθηματική εγγύτητα.

Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει να εξεταστεί η προσκόλληση όχι μόνο ως μία σταθερή κατηγορία, αλλά και ως ένα σύνολο χαρακτηριστικών που μπορούν να εκφράζονται με διαφορετική ένταση στο ίδιο άτομο.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Το RQ-4 αποτελείται από τέσσερις αυτοπεριγραφικές δηλώσεις, οι οποίες αντιστοιχούν στους τέσσερις τύπους δεσμού: ασφαλή, εμμονικό, αποφευκτικό και φοβικό. Οι δηλώσεις αναφέρονται στον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει τις κοντινές και ερωτικές σχέσεις.

Η διαδικασία απάντησης πραγματοποιείται με δύο τρόπους. Αρχικά, ο συμμετέχων επιλέγει την αυτοπεριγραφή που θεωρεί ότι τον εκφράζει περισσότερο. Στη συνέχεια αξιολογεί ξεχωριστά καθεμία από τις τέσσερις περιγραφές σε επταβάθμια κλίμακα από 1 έως 7.

Η εξαιρετικά σύντομη δομή του εργαλείου αποτελεί σημαντικό πρακτικό πλεονέκτημα, ιδιαίτερα σε έρευνες στις οποίες η προσκόλληση εξετάζεται παράλληλα με μεγάλο αριθμό άλλων ψυχολογικών ή κοινωνικών μεταβλητών.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Τα δεδομένα του RQ-4 μπορούν να αναλυθούν με δύο συμπληρωματικούς τρόπους. Η πρώτη προσέγγιση είναι κατηγορική και βασίζεται στην επιλογή της περιγραφής που ο συμμετέχων θεωρεί ότι τον αντιπροσωπεύει καλύτερα. Με τον τρόπο αυτό κάθε εξεταζόμενος μπορεί να ταξινομηθεί σε έναν κυρίαρχο τύπο προσκόλλησης.

Η δεύτερη προσέγγιση είναι περισσότερο διαστασιακή, καθώς βασίζεται στη βαθμολογία που δίνει το άτομο σε καθεμία από τις τέσσερις αυτοπεριγραφές. Έτσι, είναι δυνατό να εξεταστεί ο βαθμός στον οποίο διαφορετικά χαρακτηριστικά προσκόλλησης συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο.

Η διπλή αυτή μέθοδος επιτρέπει ποιοτική και ποσοτική διερεύνηση των προτύπων προσκόλλησης. Οι βαθμολογίες μπορούν να αξιοποιηθούν για συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών πληθυσμιακών ομάδων και για τη διερεύνηση της σχέσης της προσκόλλησης με άλλες ψυχολογικές ή διαπροσωπικές μεταβλητές.

Σε ερευνητικές εφαρμογές μπορούν να χρησιμοποιηθούν περιγραφικά στατιστικά για τις βαθμολογίες των τεσσάρων τύπων, ενώ οι διαφορές μεταξύ ομάδων μπορούν να εξεταστούν μέσω Student’s t-test, ANOVA ή αντίστοιχων μη παραμετρικών μεθόδων. Οι σχέσεις με άλλες συνεχείς μεταβλητές μπορούν να διερευνηθούν μέσω συντελεστών Pearson ή Spearman.

Όταν χρησιμοποιείται η κατηγορική ταξινόμηση των τεσσάρων τύπων, μπορούν να εφαρμοστούν αναλύσεις συχνοτήτων και έλεγχοι χ² (Chi-square). Σε περισσότερο σύνθετα ερευνητικά σχέδια μπορεί να χρησιμοποιηθεί πολυωνυμική λογιστική παλινδρόμηση για τη διερεύνηση παραγόντων που σχετίζονται με την πιθανότητα εμφάνισης συγκεκριμένου τύπου προσκόλλησης.

Εγκυρότητα

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, υπάρχουν ενδείξεις εγκυρότητας μέσω της σχέσης των τύπων του RQ-4 με διαστάσεις που αξιολογούνται από το Experiences in Close Relationships – Revised (ECR-R).

Ειδικότερα, ο φοβικός και ο αποφευκτικός τύπος αναφέρεται ότι παρουσιάζουν στατιστικά σημαντική σχέση με τη διάσταση της αποφυγής του ECR-R. Παράλληλα, η φοβικότητα και η αποφυγή συνδέονται με περισσότερο αρνητικές αξιολογήσεις και δυσκολίες στη δημιουργία στενών διαπροσωπικών σχέσεων.

Τα ευρήματα αυτά παρέχουν υποστήριξη στη θεωρητική σχέση μεταξύ των κατηγοριών του RQ-4 και ευρύτερων διαστάσεων της ενήλικης προσκόλλησης.

Αξιοπιστία

Στο διαθέσιμο υλικό δεν αναφέρονται συγκεκριμένοι αριθμητικοί δείκτες αξιοπιστίας για το RQ-4.

Η ιδιαιτερότητα αυτή πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την αξιολόγηση των ψυχομετρικών χαρακτηριστικών του εργαλείου. Επειδή το RQ-4 αποτελείται από τέσσερις διαφορετικές αυτοπεριγραφές, οι οποίες αντιπροσωπεύουν διαφορετικούς τύπους προσκόλλησης, οι συμβατικοί δείκτες εσωτερικής συνέπειας δεν έχουν απαραίτητα την ίδια ερμηνεία που έχουν σε πολυστοιχειακές κλίμακες οι οποίες αξιολογούν ένα ενιαίο ψυχολογικό κατασκεύασμα.

Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση της ποιότητας της μέτρησης πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη θεωρητική δομή του εργαλείου, τη σταθερότητα των ταξινομήσεων και τη σχέση των βαθμολογιών του με άλλα καθιερωμένα μέτρα ενήλικης προσκόλλησης.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση του RQ-4 πραγματοποιείται σε δύο επίπεδα. Στο πρώτο επίπεδο, ο εξεταζόμενος επιλέγει τη μία από τις τέσσερις περιγραφές που θεωρεί ότι ανταποκρίνεται περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο βιώνει τις στενές σχέσεις του.

Στο δεύτερο επίπεδο, βαθμολογεί και τους τέσσερις τύπους προσκόλλησης σε επταβάθμια κλίμακα, όπου 1 = «καθόλου» και 7 = «απόλυτα». Οι τέσσερις βαθμολογίες μπορούν στη συνέχεια να συγκριθούν και η υψηλότερη τιμή να χρησιμοποιηθεί για την ανάδειξη του κυρίαρχου τύπου δεσμού.

Παράλληλα, οι τέσσερις βαθμολογίες μπορούν να διατηρηθούν ως ξεχωριστές συνεχείς μεταβλητές. Η συγκεκριμένη προσέγγιση παρέχει περισσότερες πληροφορίες από μια αποκλειστικά κατηγορική ταξινόμηση, καθώς επιτρέπει να αποτυπωθεί ο βαθμός στον οποίο κάθε πρότυπο χαρακτηρίζει τον εξεταζόμενο.

Κατά τη στατιστική επεξεργασία είναι σημαντικό να αναφέρεται με σαφήνεια εάν χρησιμοποιήθηκε η κατηγορική επιλογή, οι επιμέρους βαθμολογίες 1–7 ή συνδυασμός των δύο μεθόδων.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος του RQ-4 είναι η αξιολόγηση των τύπων δεσμού στους ενήλικες σύμφωνα με το σύστημα τεσσάρων κατηγοριών, το οποίο περιλαμβάνει τον ασφαλή, τον εμμονικό, τον αποφευκτικό και τον φοβικό τύπο προσκόλλησης.

Το εργαλείο μπορεί να αξιοποιηθεί σε έρευνες κοινωνικής, αναπτυξιακής, συμβουλευτικής και κλινικής ψυχολογίας, καθώς και σε μελέτες που εξετάζουν τις στενές και ερωτικές σχέσεις. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση της σχέσης των προτύπων προσκόλλησης με την ποιότητα των σχέσεων, τη συναισθηματική εγγύτητα, την εμπιστοσύνη, τη διαχείριση συγκρούσεων και άλλες διαπροσωπικές ή ψυχολογικές μεταβλητές.

Η σύντομη μορφή του καθιστά το RQ-4 ιδιαίτερα κατάλληλο για μεγάλα ερευνητικά πρωτόκολλα και μελέτες στις οποίες απαιτείται μία γρήγορη εκτίμηση του προτύπου προσκόλλησης.

Παρότι το διαθέσιμο υλικό αναφέρει δυνατότητα αξιοποίησης των δεδομένων και για κλινικούς και συμβουλευτικούς σκοπούς, το RQ-4 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αυτοτελώς ως διαγνωστικό εργαλείο. Η ταξινόμηση ενός ατόμου σε έναν συγκεκριμένο τύπο προσκόλλησης είναι προτιμότερο να ερμηνεύεται ως περιγραφή του σχεσιακού του προτύπου και πάντοτε σε συνδυασμό με το ευρύτερο ψυχολογικό και διαπροσωπικό πλαίσιο.

Βιβλιογραφία

Bartholomew, K., & Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 61, 226–244.

Καφέτσιος, Κ. (2005). Δεσμός, συναίσθημα και διαπροσωπικές σχέσεις. Αθήνα: Δαρδανός.

Tsagarakis, M., Kafetsios, K., & Stalikas, A. (2007). Factor structure, validity, and reliability of the Greek version of the Revised Experiences in Close Relationships (ECR-R) measure of adult attachment. European Journal of Psychological Assessment, 23(1), 47–55.