Meta-description

Η οριοθετημένη ανασκόπηση (scoping review) χαρτογραφεί συστηματικά το εύρος, τα χαρακτηριστικά και τα ερευνητικά κενά ενός επιστημονικού πεδίου. Παρουσιάζονται το PCC framework, το PRISMA-ScR, τα βασικά στάδια και οι διαφορές από τη συστηματική ανασκόπηση.

Λέξεις-κλειδιά

οριοθετημένη ανασκόπηση, scoping review, PRISMA-ScR, PCC framework, συστηματική ανασκόπηση, βιβλιογραφική ανασκόπηση, evidence mapping, γκρίζα βιβλιογραφία, ερευνητικά κενά, σύνθεση τεκμηρίωσης

Εισαγωγή

Η οριοθετημένη ανασκόπηση ή scoping review αποτελεί μια συστηματική μέθοδο χαρτογράφησης της υπάρχουσας γνώσης γύρω από ένα ευρύ ή σύνθετο ερευνητικό θέμα. Χρησιμοποιείται ιδιαίτερα όταν η βιβλιογραφία είναι εκτεταμένη, ανομοιογενής ή βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης και δεν είναι ακόμη κατάλληλη για ένα ιδιαίτερα εστιασμένο ερώτημα συστηματικής ανασκόπησης.

Βασικός σκοπός της δεν είναι συνήθως να εκτιμήσει ποια παρέμβαση είναι αποτελεσματικότερη ούτε να καταλήξει σε μία ενιαία ποσοτική εκτίμηση. Αντίθετα, επιδιώκει να προσδιορίσει τι είδους τεκμηρίωση υπάρχει, ποια ερευνητικά σχέδια έχουν χρησιμοποιηθεί, ποιοι πληθυσμοί έχουν μελετηθεί, ποιες έννοιες κυριαρχούν και ποια σημαντικά κενά παραμένουν.

Τι είναι η Scoping Review

Η scoping review αποτελεί δομημένη μορφή σύνθεσης τεκμηρίωσης, η οποία χρησιμοποιεί διαφανή και προκαθορισμένη μεθοδολογία για την αναζήτηση, επιλογή και χαρτογράφηση των διαθέσιμων πηγών.

Μπορεί να συμπεριλάβει διαφορετικού τύπου στοιχεία, όπως ποσοτικές και ποιοτικές μελέτες, μικτές μεθόδους, θεωρητικά άρθρα, κατευθυντήριες οδηγίες, αναφορές οργανισμών και γκρίζα βιβλιογραφία, ανάλογα με το ερευνητικό ερώτημα.

Το εύρος αυτό αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά που τη διαφοροποιούν από περισσότερο εστιασμένες μορφές evidence synthesis.

Πότε Χρησιμοποιείται

Η οριοθετημένη ανασκόπηση είναι ιδιαίτερα κατάλληλη όταν ο ερευνητής θέλει να χαρτογραφήσει το εύρος ενός πεδίου, να αποσαφηνίσει βασικούς ορισμούς και έννοιες, να εντοπίσει τους τύπους διαθέσιμων τεκμηρίων ή να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο έχει μελετηθεί ένα θέμα.

Χρησιμοποιείται επίσης όταν οι υπάρχουσες μελέτες παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία ως προς τον σχεδιασμό, τους πληθυσμούς, τις παρεμβάσεις ή τα αποτελέσματα.

Ένας επιπλέον στόχος μπορεί να είναι η διερεύνηση του κατά πόσο υπάρχει επαρκής βιβλιογραφία ώστε να ακολουθήσει μια περισσότερο εστιασμένη συστηματική ανασκόπηση.

Το Framework PCC

Στη σύγχρονη μεθοδολογία των scoping reviews χρησιμοποιείται ευρέως το πλαίσιο PCC, ιδιαίτερα στις οδηγίες του JBI.

Το PCC περιλαμβάνει:

P – Population: τον πληθυσμό ή τους συμμετέχοντες που ενδιαφέρουν την ανασκόπηση.

C – Concept: τη βασική έννοια, φαινόμενο ή θέμα που διερευνάται.

C – Context: το πλαίσιο στο οποίο εξετάζεται το φαινόμενο, όπως συγκεκριμένη χώρα, υπηρεσία, οργανισμός ή κοινωνικό περιβάλλον.

Η χρήση του PCC βοηθά στη διαμόρφωση τόσο του κύριου ερευνητικού ερωτήματος όσο και των κριτηρίων ένταξης.

Ερευνητικό Ερώτημα

Το ερευνητικό ερώτημα μιας scoping review είναι συνήθως ευρύτερο από εκείνο μιας συστηματικής ανασκόπησης.

Για παράδειγμα, αντί να ερωτάται:

«Πόσο αποτελεσματική είναι μια συγκεκριμένη παρέμβαση;»

μια scoping review μπορεί να εξετάζει:

«Ποιες παρεμβάσεις έχουν μελετηθεί, σε ποιους πληθυσμούς, με ποια εργαλεία και ποια αποτελέσματα έχουν αξιολογηθεί;»

Το ερώτημα πρέπει να είναι αρκετά ευρύ ώστε να επιτρέπει τη χαρτογράφηση του πεδίου, αλλά ταυτόχρονα αρκετά συγκεκριμένο ώστε να καθοδηγεί με συνέπεια την αναζήτηση και την επιλογή των πηγών.

Πρωτόκολλο

Η σύγχρονη πρακτική ενθαρρύνει την ανάπτυξη ενός προκαθορισμένου πρωτοκόλλου πριν από την έναρξη της ανασκόπησης.

Το πρωτόκολλο περιγράφει τους στόχους, το ερευνητικό ερώτημα, τα κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού, τις πηγές αναζήτησης, τη στρατηγική αναζήτησης, τη διαδικασία επιλογής και τα δεδομένα που θα χαρτογραφηθούν.

Η ύπαρξη πρωτοκόλλου περιορίζει τις αυθαίρετες αλλαγές κατά τη διάρκεια της έρευνας και ενισχύει τη διαφάνεια και την αναπαραγωγιμότητα της διαδικασίας.

Αναζήτηση της Βιβλιογραφίας

Η βιβλιογραφική αναζήτηση πρέπει να είναι συστηματική και να περιγράφεται με αρκετή λεπτομέρεια ώστε να μπορεί να αναπαραχθεί.

Ανάλογα με το αντικείμενο μπορεί να χρησιμοποιούνται βάσεις όπως PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Embase, CINAHL και PsycINFO.

Επειδή η scoping review στοχεύει συχνά σε ευρεία χαρτογράφηση, μπορεί να συμπεριλαμβάνει και γκρίζα βιβλιογραφία, όπως εκθέσεις φορέων, κυβερνητικά έγγραφα, διατριβές ή άλλα μη συμβατικά δημοσιευμένα τεκμήρια.

Η επιλογή των πηγών πρέπει πάντοτε να αιτιολογείται.

Επιλογή των Πηγών

Μετά την αναζήτηση αφαιρούνται οι διπλότυπες εγγραφές και ακολουθεί έλεγχος τίτλων και περιλήψεων.

Στη συνέχεια εξετάζονται τα πλήρη κείμενα των πιθανώς κατάλληλων πηγών.

Η διαδικασία πρέπει να εφαρμόζει σταθερά τα προκαθορισμένα κριτήρια επιλεξιμότητας. Όπου είναι εφικτό, η επιλογή πραγματοποιείται από περισσότερους του ενός αξιολογητές, ώστε να περιορίζεται η υποκειμενικότητα.

Οι λόγοι αποκλεισμού στο στάδιο του πλήρους κειμένου πρέπει να καταγράφονται.

PRISMA-ScR

Η διαφανής παρουσίαση μιας scoping review υποστηρίζεται από το PRISMA-ScR – Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses Extension for Scoping Reviews.

Το PRISMA-ScR περιλαμβάνει checklist ειδικά σχεδιασμένο για την αναφορά scoping reviews και καλύπτει τον τίτλο, την περίληψη, τη μεθοδολογία, την αναζήτηση, την επιλογή πηγών, το data charting, τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα.

Η διαδικασία επιλογής μπορεί επίσης να παρουσιάζεται με διάγραμμα ροής ώστε να αποτυπώνεται με σαφήνεια πόσες εγγραφές εντοπίστηκαν, εξετάστηκαν, αποκλείστηκαν και τελικά συμπεριλήφθηκαν.

Data Charting

Στη scoping review χρησιμοποιείται συχνά ο όρος data charting αντί της απλής «εξαγωγής δεδομένων».

Ο ερευνητής δημιουργεί ένα οργανωμένο πλαίσιο στο οποίο καταγράφονται τα βασικά χαρακτηριστικά των πηγών.

Μπορούν να καταγράφονται ο συγγραφέας, το έτος, η χώρα, ο σχεδιασμός, ο πληθυσμός, το μέγεθος δείγματος, η κεντρική έννοια, οι μέθοδοι, οι εκβάσεις και τα βασικά ευρήματα.

Τα στοιχεία που θα συλλεχθούν πρέπει να συνδέονται άμεσα με τον σκοπό και τα ερευνητικά ερωτήματα της ανασκόπησης.

Παρουσίαση και Σύνθεση

Τα αποτελέσματα μιας scoping review παρουσιάζονται συνήθως με περιγραφική και χαρτογραφική σύνθεση.

Μπορούν να χρησιμοποιούνται πίνακες, διαγράμματα, κατηγορίες και θεματικές παρουσιάσεις, ώστε να αναδεικνύονται οι τύποι μελετών, οι πληθυσμοί, οι γεωγραφικές περιοχές, οι χρησιμοποιούμενες μέθοδοι και τα βασικά ερευνητικά κενά.

Η στατιστική μετα-ανάλυση δεν αποτελεί τυπικό χαρακτηριστικό της scoping review, επειδή ο σκοπός της είναι κυρίως η χαρτογράφηση και όχι η παραγωγή μιας συγκεντρωτικής εκτίμησης αποτελεσματικότητας.

Αξιολόγηση Μεθοδολογικής Ποιότητας

Μια σημαντική διαφορά από πολλές συστηματικές ανασκοπήσεις είναι ότι η κριτική αξιολόγηση της μεθοδολογικής ποιότητας ή του risk of bias δεν αποτελεί υποχρεωτικό στάδιο κάθε scoping review.

Μπορεί να πραγματοποιηθεί εφόσον εξυπηρετεί τον σκοπό της ανασκόπησης, αλλά πρέπει να αιτιολογείται και να περιγράφεται με σαφήνεια.

Αυτό σημαίνει ότι μια scoping review συνήθως δεν είναι η κατάλληλη βάση για ισχυρές συστάσεις κλινικής πρακτικής ή πολιτικής, όταν δεν έχει πραγματοποιηθεί συστηματική αξιολόγηση της ποιότητας των διαθέσιμων τεκμηρίων.

Scoping Review και Συστηματική Ανασκόπηση

Οι δύο μέθοδοι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ανταγωνιστικές ούτε να θεωρείται ότι η μία είναι «καλύτερη» από την άλλη.

Η επιλογή εξαρτάται από το ερευνητικό ερώτημα.

Η scoping review απαντά κυρίως στο:

«Τι γνωρίζουμε και τι έχει μελετηθεί γύρω από αυτό το πεδίο;»

Η συστηματική ανασκόπηση συνήθως επιδιώκει να απαντήσει σε ένα περισσότερο εστιασμένο ερώτημα, όπως:

«Ποια είναι η αποτελεσματικότητα ή η σχέση μεταξύ συγκεκριμένων παραγόντων;»

Επομένως, η scoping review χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερο εύρος, ενώ η συστηματική ανασκόπηση από μεγαλύτερη εστίαση.

Πλεονεκτήματα

Η scoping review επιτρέπει τη συστηματική χαρτογράφηση πολύπλοκων και ετερογενών πεδίων.

Μπορεί να εντοπίσει ερευνητικά κενά, να αποσαφηνίσει βασικές έννοιες, να παρουσιάσει πώς εξελίσσεται ένα επιστημονικό αντικείμενο και να καθοδηγήσει μελλοντικές πρωτογενείς ή συστηματικές έρευνες.

Η δυνατότητα συμπερίληψης διαφορετικών τύπων πηγών αποτελεί ιδιαίτερο πλεονέκτημα όταν η υπάρχουσα γνώση δεν περιορίζεται σε έναν μόνο ερευνητικό σχεδιασμό.

Περιορισμοί

Το μεγάλο εύρος μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικό αριθμό πηγών και αυξημένο φόρτο διαχείρισης.

Παράλληλα, επειδή η αξιολόγηση ποιότητας δεν αποτελεί πάντοτε βασικό στόχο, η scoping review συνήθως δεν επιτρέπει την ίδια ισχύ συμπερασμάτων σχετικά με την αποτελεσματικότητα μιας παρέμβασης που μπορεί να προσφέρει μια κατάλληλα σχεδιασμένη συστηματική ανασκόπηση.

Η ανάδειξη ενός «κενού» στη βιβλιογραφία επίσης δεν σημαίνει αυτομάτως ότι απαιτείται νέα έρευνα. Πρέπει να εξετάζεται εάν το κενό είναι επιστημονικά και πρακτικά σημαντικό.

Συμπέρασμα

Η οριοθετημένη ανασκόπηση αποτελεί σύγχρονη και συστηματική μέθοδο χαρτογράφησης της επιστημονικής τεκμηρίωσης. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν ένα ερευνητικό πεδίο είναι ευρύ, σύνθετο ή ανομοιογενές και όταν ο κύριος στόχος είναι η κατανόηση του εύρους της υπάρχουσας γνώσης και όχι η απάντηση ενός στενά καθορισμένου ερωτήματος αποτελεσματικότητας.

Η σύγχρονη εφαρμογή της βασίζεται σε σαφές ερευνητικό ερώτημα, συχνά οργανωμένο με το PCC, σε προκαθορισμένο πρωτόκολλο, συστηματική βιβλιογραφική αναζήτηση, διαφανή επιλογή των πηγών, οργανωμένο data charting και παρουσίαση σύμφωνα με το PRISMA-ScR.

Όταν εφαρμόζεται με μεθοδολογική αυστηρότητα, μπορεί να προσφέρει ολοκληρωμένη εικόνα ενός επιστημονικού πεδίου, να αναδείξει σημαντικά ερευνητικά κενά και να δημιουργήσει ισχυρή βάση για τον σχεδιασμό μελλοντικών μελετών και συστηματικών ανασκοπήσεων.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Arksey, H., & O’Malley, L. (2005). Scoping studies: Towards a methodological framework. International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19–32.

Levac, D., Colquhoun, H., & O’Brien, K. K. (2010). Scoping studies: Advancing the methodology. Implementation Science, 5, 69.

Peters, M. D. J., et al. (2024). Scoping reviews. In JBI Manual for Evidence Synthesis. JBI.

Tricco, A. C., et al. (2018). PRISMA extension for scoping reviews (PRISMA-ScR): Checklist and explanation. Annals of Internal Medicine, 169(7), 467–473.