Ερωτηματολόγιο Αποδόσεων στις Σχέσεις [RAM-18]

Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Αποδόσεων στις Σχέσεις (Relationship Attribution Measure – RAM-18) αποτελεί ψυχομετρικό εργαλείο που σχεδιάστηκε για την αξιολόγηση των ερμηνειών και αιτιακών αποδόσεων που διαμορφώνει ένα άτομο σχετικά με τις αρνητικές συμπεριφορές του ερωτικού ή συζυγικού συντρόφου του. Αναπτύχθηκε από τους F. D. Fincham και T. N. Bradbury, ενώ στο διαθέσιμο υλικό αναφέρεται ελληνική προσαρμογή από τους Μ. Τσαγκαράκη και Α. Σταλίκα.

Το εργαλείο βασίζεται στην παραδοχή ότι η ποιότητα μιας συντροφικής σχέσης δεν επηρεάζεται μόνο από τις πραγματικές συμπεριφορές των δύο συντρόφων, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο κάθε άτομο ερμηνεύει τις συμπεριφορές του άλλου. Η ίδια αρνητική συμπεριφορά μπορεί να αποδοθεί σε περιστασιακούς και εξωτερικούς παράγοντες ή, αντίθετα, να θεωρηθεί αποτέλεσμα σταθερών χαρακτηριστικών του συντρόφου και προσωπικής του ευθύνης.

Η RAM-18 επιτρέπει επομένως τη συστηματική διερεύνηση των γνωστικών μηχανισμών μέσω των οποίων τα άτομα εξηγούν προβληματικές ή δυσάρεστες συμπεριφορές μέσα στη σχέση.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό πλαίσιο της RAM-18 συνδέεται με τη θεωρία των αιτιακών αποδόσεων (attribution theory) και την εφαρμογή της στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις. Οι αποδόσεις αναφέρονται στις εξηγήσεις που διαμορφώνει το άτομο σχετικά με τις αιτίες μιας συμπεριφοράς και με τον βαθμό στον οποίο θεωρεί κάποιον υπεύθυνο για αυτή.

Στις ερωτικές και συζυγικές σχέσεις, οι γνωστικές αυτές ερμηνείες μπορούν να αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Όταν μία αρνητική συμπεριφορά ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα σταθερών χαρακτηριστικών του συντρόφου ή ως σκόπιμη και προσωπικά ελεγχόμενη ενέργεια, είναι πιθανό να διαμορφώνεται διαφορετική συναισθηματική και συμπεριφορική αντίδραση από ό,τι όταν η ίδια συμπεριφορά αποδίδεται σε προσωρινές ή περιστασιακές συνθήκες.

Η RAM εξετάζει δύο βασικές κατευθύνσεις αυτής της γνωστικής διαδικασίας: τις αιτιακές αποδόσεις (causal attributions) και τις αποδόσεις ευθύνης (responsibility attributions). Η διάκριση αυτή επιτρέπει να διερευνηθεί όχι μόνο το γιατί πιστεύει το άτομο ότι συνέβη μία αρνητική συμπεριφορά, αλλά και σε ποιον βαθμό θεωρεί τον σύντροφό του υπεύθυνο για αυτή.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Το Ερωτηματολόγιο Αποδόσεων στις Σχέσεις παρουσιάζει στον εξεταζόμενο έξι υποθετικές αρνητικές συμπεριφορές του συντρόφου. Για κάθε κατάσταση ζητείται από τον συμμετέχοντα να φανταστεί ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά συμβαίνει μέσα στη δική του σχέση και να σκεφτεί τους πιθανούς λόγους που βρίσκονται πίσω από αυτή.

Για καθεμία από τις έξι υποθετικές συμπεριφορές παρουσιάζονται έξι προτάσεις αξιολόγησης. Οι τρεις πρώτες αφορούν την αιτιακή απόδοση της συμπεριφοράς, ενώ οι υπόλοιπες τρεις εξετάζουν την απόδοση ευθύνης στον σύντροφο. Συνεπώς, η πλήρης διαδικασία περιλαμβάνει συνολικά 36 αξιολογήσεις, από τις οποίες οι 18 χρησιμοποιούνται για την υποκλίμακα αιτίας και οι 18 για την υποκλίμακα ευθύνης.

Η δομή του εργαλείου επιτρέπει τη συστηματική εξέταση των ερμηνευτικών προτύπων του συμμετέχοντα σε περισσότερες από μία αρνητικές καταστάσεις, περιορίζοντας την εξάρτηση της αξιολόγησης από ένα μόνο υποθετικό περιστατικό.

Υποκλίμακες

Η RAM-18 οργανώνεται σε δύο βασικές υποκλίμακες: την Υποκλίμακα Αιτιακής Απόδοσης (ΕΑΣ-Α) και την Υποκλίμακα Απόδοσης Ευθύνης (ΕΑΣ-Ε). Κάθε υποκλίμακα αποτελείται από 18 αξιολογήσεις, δηλαδή τρεις προτάσεις για καθεμία από τις έξι υποθετικές συμπεριφορές.

Η ΕΑΣ-Α διερευνά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο ερμηνεύει την αιτία της αρνητικής συμπεριφοράς του συντρόφου. Εξετάζεται επομένως κατά πόσο η συμπεριφορά αποδίδεται σε χαρακτηριστικά ή ιδιότητες του ίδιου του συντρόφου.

Η ΕΑΣ-Ε επικεντρώνεται περισσότερο στην ευθύνη που αποδίδεται στον σύντροφο για την αρνητική συμπεριφορά. Η διάσταση αυτή αφορά την αξιολόγηση του βαθμού στον οποίο ο εξεταζόμενος θεωρεί ότι ο σύντροφός του ευθύνεται για τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρθηκε.

Η χωριστή εξέταση των δύο διαστάσεων είναι σημαντική, καθώς η αντίληψη για την αιτία μιας συμπεριφοράς και η απόδοση προσωπικής ευθύνης αποτελούν συγγενείς αλλά όχι ταυτόσημες γνωστικές διεργασίες.

Χορήγηση

Για κάθε υποθετική αρνητική συμπεριφορά ο συμμετέχων καλείται να φανταστεί ότι αυτή εκδηλώνεται από τον δικό του ερωτικό ή συζυγικό σύντροφο. Στη συνέχεια αξιολογεί τον βαθμό συμφωνίας του με τις σχετικές προτάσεις.

Οι απαντήσεις δίνονται σε εξαβάθμια κλίμακα τύπου Likert, από 1 = «Διαφωνώ απόλυτα» έως 6 = «Συμφωνώ απόλυτα».

Η χρήση εξαβάθμιας κλίμακας χωρίς ουδέτερο κεντρικό σημείο ενθαρρύνει τον συμμετέχοντα να τοποθετηθεί προς την κατεύθυνση είτε της συμφωνίας είτε της διαφωνίας με κάθε πρόταση.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση πραγματοποιείται χωριστά για τις δύο υποκλίμακες. Η ΕΑΣ-Α αποτελείται από 18 προτάσεις που σχετίζονται με την αιτιακή απόδοση, ενώ η ΕΑΣ-Ε περιλαμβάνει 18 προτάσεις σχετικές με την απόδοση ευθύνης.

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, η βαθμολογία κάθε υποκλίμακας υπολογίζεται μέσω του μέσου όρου των αντίστοιχων προτάσεων.

Υψηλότερες βαθμολογίες πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με την κατεύθυνση των συγκεκριμένων προτάσεων και το επίσημο σύστημα βαθμολόγησης. Γενικότερα, υψηλότερες βαθμολογίες προς δυσμενείς αποδόσεις αντανακλούν μεγαλύτερη τάση του ατόμου να ερμηνεύει τις αρνητικές συμπεριφορές του συντρόφου με περισσότερο αρνητικό ή επιβαρυντικό τρόπο.

Κατά τη στατιστική ανάλυση μπορούν να υπολογιστούν ο μέσος όρος, η τυπική απόκλιση, η διάμεσος και το εύρος τιμών για κάθε υποκλίμακα. Οι διαφορές μεταξύ δύο ομάδων μπορούν να εξεταστούν μέσω Student’s t-test ή αντίστοιχης μη παραμετρικής δοκιμασίας, ενώ για περισσότερες ομάδες μπορούν να εφαρμοστούν ANOVA ή αντίστοιχες μη παραμετρικές μέθοδοι.

Οι σχέσεις των αποδόσεων με άλλες συνεχείς ψυχολογικές μεταβλητές μπορούν να διερευνηθούν μέσω συντελεστών Pearson ή Spearman. Σε περισσότερο σύνθετα ερευνητικά μοντέλα μπορούν να εφαρμοστούν αναλύσεις πολλαπλής παλινδρόμησης, διαμεσολάβησης ή τροποποίησης.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Τα δεδομένα της RAM-18 μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο τα γνωστικά πρότυπα ερμηνείας των συμπεριφορών του συντρόφου συνδέονται με την ποιότητα και τη λειτουργικότητα της σχέσης.

Σύμφωνα με τα ελληνικά ερευνητικά δεδομένα που αναφέρονται στο διαθέσιμο υλικό, η συχνότερη χρήση αρνητικών αξιολογήσεων ή ερμηνειών για τις ενέργειες του συντρόφου σχετίζεται με χαμηλότερη ικανοποίηση από τη σχέση και μεγαλύτερη χρήση μη λειτουργικών στρατηγικών αντιμετώπισης των αντίστοιχων συμπεριφορών.

Σε ερευνητικό επίπεδο, οι δύο υποκλίμακες μπορούν να εξεταστούν σε σχέση με μεταβλητές όπως η ικανοποίηση από τη σχέση, η ποιότητα της επικοινωνίας, η συχνότητα των συγκρούσεων, η συναισθηματική εγγύτητα και η προσκόλληση ενηλίκων.

Σε διαχρονικές μελέτες μπορεί επίσης να διερευνηθεί κατά πόσο συγκεκριμένα πρότυπα αποδόσεων προβλέπουν μεταγενέστερες μεταβολές στην ποιότητα ή τη σταθερότητα της σχέσης.

Εγκυρότητα

Το διαθέσιμο υλικό παρέχει στοιχεία που υποστηρίζουν τη χρησιμότητα της ελληνικής έκδοσης μέσω των αναμενόμενων σχέσεων των βαθμολογιών της με δείκτες λειτουργικότητας της συντροφικής σχέσης.

Ειδικότερα, η σύνδεση περισσότερο αρνητικών αποδόσεων με μειωμένη ικανοποίηση από τη σχέση και με μεγαλύτερη χρήση μη λειτουργικών στρατηγικών αντιμετώπισης είναι θεωρητικά συνεπής με το μοντέλο στο οποίο βασίζεται το εργαλείο και παρέχει υποστηρικτικές ενδείξεις για την εγκυρότητα των βαθμολογιών του.

Το διαθέσιμο αρχείο δεν παρέχει αναλυτικούς αριθμητικούς δείκτες παραγοντικής, συγκλίνουσας ή διακριτής εγκυρότητας για την ελληνική έκδοση. Επομένως, δεν είναι σκόπιμο να αποδοθούν συγκεκριμένοι σχετικοί συντελεστές χωρίς πρόσθετη τεκμηρίωση.

Αξιοπιστία

Η ελληνική έκδοση παρουσιάζει υψηλή εσωτερική συνέπεια και για τις δύο υποκλίμακες. Συγκεκριμένα, ο συντελεστής Cronbach’s α είναι 0,88 για την ΕΑΣ-Α και 0,91 για την ΕΑΣ-Ε.

Οι τιμές αυτές υποδηλώνουν υψηλό βαθμό συνοχής μεταξύ των στοιχείων που συγκροτούν κάθε διάσταση και υποστηρίζουν τη χρήση των αντίστοιχων βαθμολογιών σε ερευνητικές εφαρμογές.

Σε κάθε νέα μελέτη είναι σκόπιμο να επανεκτιμάται η εσωτερική συνέπεια στο συγκεκριμένο δείγμα. Εκτός από τον Cronbach’s α μπορεί συμπληρωματικά να υπολογίζεται ο McDonald’s ω, εφόσον το επιτρέπει η δομή των δεδομένων.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος του RAM-18 είναι η αξιολόγηση των απόψεων και των ερμηνειών που διαμορφώνει ένα άτομο σχετικά με τις αιτίες και την ευθύνη για αρνητικές συμπεριφορές του συντρόφου του.

Το εργαλείο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ψυχολογία των στενών σχέσεων, την κοινωνική ψυχολογία, τη συμβουλευτική ζεύγους και την έρευνα της συζυγικής και συντροφικής ικανοποίησης.

Μπορεί να αξιοποιηθεί σε μελέτες που εξετάζουν τη σχέση των αιτιακών αποδόσεων με την ποιότητα της σχέσης, τη διαχείριση συγκρούσεων, τη συναισθηματική σύνδεση, την προσκόλληση ενηλίκων και τις στρατηγικές αντιμετώπισης προβλημάτων μέσα στη σχέση.

Σε παρεμβατικές μελέτες μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση πιθανών μεταβολών στα πρότυπα ερμηνείας των συμπεριφορών του συντρόφου μετά από συμβουλευτικές ή ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις.

Το RAM-18 δεν αποτελεί αυτοτελές διαγνωστικό εργαλείο για την ποιότητα ή τη βιωσιμότητα μιας σχέσης. Οι βαθμολογίες του αποτυπώνουν συγκεκριμένες γνωστικές αποδόσεις απέναντι σε αρνητικές συμπεριφορές και είναι προτιμότερο να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με άλλους δείκτες της συντροφικής λειτουργικότητας και το ευρύτερο διαπροσωπικό πλαίσιο.

Βιβλιογραφία

Τσαγκαράκης, Μ., & Σταλίκας, Α. (2005, Δεκέμβριος). Ερμηνείες αρνητικών συμπεριφορών ερωτικών συντρόφων: Η επίδραση των θετικών συναισθημάτων και της ενήλικης προσκόλλησης. Ανακοίνωση στο 10ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Ιωάννινα.

Fincham, F. D., & Bradbury, T. N. (1992). Assessing attributions in marriage: The Relationship Attribution Measure. Journal of Personality and Social Psychology, 62, 457–468.