Περιγραφή

Η Κλίμακα Υπερφαγίας (Binge Eating Scale – BES-16) αποτελεί ένα από τα πλέον διαδεδομένα ψυχομετρικά εργαλεία για την αξιολόγηση της σοβαρότητας των συμπτωμάτων υπερφαγίας (binge eating). Αναπτύχθηκε από τους Gormally, Black, Daston και Rardin (1982) με σκοπό την εκτίμηση τόσο των γνωστικών και συναισθηματικών όσο και των συμπεριφορικών χαρακτηριστικών που σχετίζονται με τα επεισόδια υπερφαγίας. Αρχικά σχεδιάστηκε για άτομα με παχυσαρκία, ωστόσο σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως τόσο σε κλινικούς όσο και σε γενικούς πληθυσμούς, αποτελώντας ένα αξιόπιστο εργαλείο προσυμπτωματικού ελέγχου, αξιολόγησης της σοβαρότητας της διαταραχής και παρακολούθησης της θεραπευτικής πορείας.

Η BES-16 αποτελείται από 16 ερωτήματα, τα οποία διερευνούν συμπτώματα όπως η απώλεια ελέγχου κατά την κατανάλωση τροφής, η ταχεία κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων φαγητού, οι ενοχές μετά το επεισόδιο υπερφαγίας, η έντονη ενασχόληση με το φαγητό και η αδυναμία διακοπής της κατανάλωσης τροφής. Κάθε ερώτηση περιλαμβάνει τρεις ή τέσσερις δηλώσεις αυξανόμενης σοβαρότητας, από τις οποίες ο συμμετέχων επιλέγει εκείνη που περιγράφει καλύτερα την εμπειρία του.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται στην κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική, την ψυχολογία της υγείας, τη διαιτολογία, την ιατρική της παχυσαρκίας και την έρευνα των διατροφικών διαταραχών.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η υπερφαγία αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της Διαταραχής Υπερφαγίας (Binge Eating Disorder – BED) και χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια κατανάλωσης μεγάλων ποσοτήτων τροφής μέσα σε περιορισμένο χρονικό διάστημα, συνοδευόμενα από έντονο αίσθημα απώλειας ελέγχου.

Η BES βασίζεται στη γνωστική-συμπεριφορική θεώρηση των διατροφικών διαταραχών, σύμφωνα με την οποία τα επεισόδια υπερφαγίας δεν οφείλονται αποκλειστικά στη βιολογική πείνα, αλλά επηρεάζονται από δυσλειτουργικές γνωσίες, δυσκολίες στη ρύθμιση των συναισθημάτων, αρνητική εικόνα σώματος και υψηλά επίπεδα ψυχολογικής δυσφορίας.

Έρευνες έχουν δείξει ότι η σοβαρότητα της υπερφαγίας σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα κατάθλιψης, άγχους, στρες, χαμηλή αυτοεκτίμηση, διαταραχές της εικόνας σώματος και παχυσαρκία. Παράλληλα, η BES χρησιμοποιείται συχνά πριν και μετά από ψυχοθεραπευτικές ή βαριατρικές παρεμβάσεις, προκειμένου να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα της θεραπείας.

Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά

Η BES-16 περιλαμβάνει 16 ερωτήματα που αξιολογούν τόσο τις συμπεριφορικές όσο και τις γνωστικές και συναισθηματικές εκδηλώσεις της υπερφαγίας. Η συνολική βαθμολογία κυμαίνεται από 0 έως 46, με υψηλότερες τιμές να υποδηλώνουν μεγαλύτερη σοβαρότητα των συμπτωμάτων.

Οι καθιερωμένες κατηγορίες ερμηνείας είναι:

• 0–17: Χωρίς ή ελάχιστη υπερφαγία
• 18–26: Ήπια έως μέτρια υπερφαγία
• 27 και άνω: Σοβαρή υπερφαγία

Η διεθνής βιβλιογραφία έχει τεκμηριώσει ιδιαίτερα υψηλές ψυχομετρικές ιδιότητες της κλίμακας. Στη μελέτη επικύρωσης αναφέρθηκε Cronbach’s α = 0,88, υψηλή χρονική σταθερότητα (test–retest r = 0,84), πολύ υψηλή Συνθετική Αξιοπιστία (Composite Reliability = 0,96) και Μέση Εξαγόμενη Διακύμανση (Average Variance Extracted = 0,61), επιβεβαιώνοντας την καλή συγκλίνουσα εγκυρότητα του εργαλείου. Επιπλέον, η BES παρουσίασε ευαισθησία 81,8%, ειδικότητα 97,8% και εξαιρετική διαγνωστική ακρίβεια (AUC = 0,90) για τον εντοπισμό κλινικά σημαντικής υπερφαγίας.

Στις σύγχρονες ψυχομετρικές εφαρμογές, η αξιολόγηση συμπληρώνεται με τον συντελεστή McDonald’s ω, καθώς και με Εξερευνητική Παραγοντική Ανάλυση (Exploratory Factor Analysis – EFA) και Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA) για την επιβεβαίωση της παραγοντικής δομής.

Ανάλυση δεδομένων

Η στατιστική επεξεργασία περιλαμβάνει τον υπολογισμό της συνολικής βαθμολογίας και την ταξινόμηση των συμμετεχόντων σύμφωνα με τα επίπεδα σοβαρότητας της υπερφαγίας. Η περιγραφική στατιστική περιλαμβάνει μέσους όρους, τυπικές αποκλίσεις, διαμέσους και ποσοστιαίες κατανομές.

Η αξιοπιστία αξιολογείται μέσω των συντελεστών Cronbach’s α, McDonald’s ω, της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων, καθώς και της Συνθετικής Αξιοπιστίας (CR). Η εγκυρότητα κατασκευής εξετάζεται με Exploratory Factor Analysis (EFA) και Confirmatory Factor Analysis (CFA), ενώ η συγκλίνουσα εγκυρότητα αξιολογείται μέσω της Μέσης Εξαγόμενης Διακύμανσης (AVE) και συσχετίσεων με εργαλεία όπως το Eating Disorder Examination (EDE), το Eating Disorder Examination Questionnaire (EDE-Q), την Emotional Eating Scale (EES) και την Depression Anxiety Stress Scale (DASS-21).

Οι βαθμολογίες της BES μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε αναλύσεις συσχέτισης, γραμμική και λογιστική παλινδρόμηση, αναλύσεις ROC, μοντέλα δομικών εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM) και αναλύσεις διαμεσολάβησης ή τροποποίησης, προκειμένου να διερευνηθούν οι σχέσεις της υπερφαγίας με τον δείκτη μάζας σώματος, την εικόνα σώματος, την κατάθλιψη, το άγχος, τη συναισθηματική υπερφαγία και άλλους ψυχολογικούς ή βιολογικούς παράγοντες.

Εφαρμογές

Η BES-16 χρησιμοποιείται ευρέως στην ψυχιατρική, την κλινική ψυχολογία, τη διαιτολογία, την ιατρική της παχυσαρκίας και την ψυχολογία της υγείας. Αποτελεί βασικό εργαλείο προσυμπτωματικού ελέγχου για τη Διαταραχή Υπερφαγίας, καθώς και για την αξιολόγηση της σοβαρότητας των συμπτωμάτων πριν και μετά από ψυχοθεραπευτικές, διατροφικές ή χειρουργικές παρεμβάσεις.

Παράλληλα, αξιοποιείται σε επιδημιολογικές μελέτες, σε προγράμματα πρόληψης των διατροφικών διαταραχών και σε έρευνες που εξετάζουν τη σχέση της υπερφαγίας με την παχυσαρκία, τη συναισθηματική ρύθμιση, την ψυχική υγεία και την ποιότητα ζωής.

Βιβλιογραφία

Gormally, J., Black, S., Daston, S., & Rardin, D. (1982). The assessment of binge eating severity among obese persons. Addictive Behaviors, 7(1), 47–55.

Marcus, M. D., Wing, R. R., & Lamparski, D. M. (1985). Binge eating and dietary restraint in obese patients. Addictive Behaviors, 10(2), 163–168.

Celio, A. A., Wilfley, D. E., Crow, S. J., Mitchell, J., & Walsh, B. T. (2004). A comparison of the Binge Eating Scale, Questionnaire for Eating and Weight Patterns-Revised, and Eating Disorder Examination Questionnaire with instructions with the Eating Disorder Examination in the assessment of binge eating disorder and its symptoms. International Journal of Eating Disorders, 36(4), 434–444.

Katterman, S. N., Kleinman, B. M., Hood, M. M., Nackers, L. M., & Corsica, J. A. (2014). Mindfulness meditation as an intervention for binge eating, emotional eating, and weight loss: A systematic review. Eating Behaviors, 15(2), 197–204.

Dezhkam, M., Moloodi, R., Mootabi, F., & Omidvar, N. (2009). Standardization of the Binge Eating Scale among Iranian obese population. Iranian Journal of Psychiatry, 4(4), 143–146.