Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Εικόνας Σώματος (Body Image Questionnaire – BIQ) αποτελεί ένα εξειδικευμένο ψυχομετρικό εργαλείο που έχει σχεδιαστεί για την αξιολόγηση της Διαταραχής Δυσμορφίας Σώματος (Body Dysmorphic Disorder – BDD), καθώς και της ψυχολογικής επιβάρυνσης που προκαλεί η υπερβολική ενασχόληση με αντιλαμβανόμενες ατέλειες της εξωτερικής εμφάνισης. Το εργαλείο χρησιμοποιείται τόσο για την αρχική αξιολόγηση όσο και για την παρακολούθηση της πορείας της θεραπείας, ενώ οι βασικές ερωτήσεις και η βαθμολόγησή του είναι ίδιες με εκείνες του Cosmetic Procedure Screening Questionnaire (COPS).

Το BIQ ζητά από τους συμμετέχοντες να καταγράψουν τα χαρακτηριστικά της εμφάνισής τους που προκαλούν τη μεγαλύτερη ανησυχία, να εκτιμήσουν τη σχετική σημασία κάθε χαρακτηριστικού και να αξιολογήσουν τη συχνότητα των δυσλειτουργικών σκέψεων, των συμπεριφορών ελέγχου της εμφάνισης, της αποφυγής κοινωνικών καταστάσεων και της επίδρασης των ανησυχιών αυτών στην καθημερινή λειτουργικότητα. Επιπλέον, συλλέγονται πληροφορίες σχετικά με την αναζήτηση αισθητικών ή δερματολογικών παρεμβάσεων, καθώς και για προηγούμενες αισθητικές επεμβάσεις.

Το BIQ χρησιμοποιείται κυρίως στην κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική, την ψυχοδερματολογία, την πλαστική χειρουργική και την αισθητική ιατρική, συμβάλλοντας στον έγκαιρο εντοπισμό ατόμων με πιθανή Διαταραχή Δυσμορφίας Σώματος πριν από την πραγματοποίηση αισθητικών επεμβάσεων.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η Διαταραχή Δυσμορφίας Σώματος (BDD) χαρακτηρίζεται από επίμονη και υπερβολική ενασχόληση με μία ή περισσότερες αντιλαμβανόμενες ατέλειες της εξωτερικής εμφάνισης, οι οποίες συνήθως δεν είναι εμφανείς ή θεωρούνται ασήμαντες από τους άλλους.

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεωρία της BDD υποστηρίζει ότι οι δυσλειτουργικές πεποιθήσεις σχετικά με την εμφάνιση οδηγούν σε επίμονη παρακολούθηση των σωματικών χαρακτηριστικών, συνεχείς συγκρίσεις με άλλους ανθρώπους, επαναλαμβανόμενους ελέγχους στον καθρέφτη, καμουφλάζ, αναζήτηση διαβεβαιώσεων και αποφυγή κοινωνικών ή επαγγελματικών καταστάσεων. Οι συμπεριφορές αυτές μειώνουν προσωρινά το άγχος, αλλά μακροπρόθεσμα διατηρούν και ενισχύουν τη διαταραχή.

Το BIQ αξιολογεί ακριβώς αυτούς τους γνωστικούς, συναισθηματικούς και συμπεριφορικούς μηχανισμούς, παρέχοντας μια ολοκληρωμένη εικόνα της ψυχολογικής επιβάρυνσης που σχετίζεται με την εικόνα σώματος.

Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά

Το BIQ περιλαμβάνει δημογραφικές πληροφορίες, καταγραφή των σωματικών χαρακτηριστικών που προκαλούν ανησυχία και σειρά ερωτήσεων που αξιολογούν τη συχνότητα των ελέγχων της εμφάνισης, τη δυσφορία, την αποφυγή, την ενασχόληση με τα χαρακτηριστικά του σώματος, τη λειτουργική επίπτωση στις διαπροσωπικές σχέσεις, την εργασία, τις σπουδές, την κοινωνική ζωή και τις συμπεριφορές ασφάλειας. Επιπλέον, αξιολογούνται οι συμπεριφορές αποφυγής και οι στρατηγικές καμουφλάζ που χρησιμοποιούν τα άτομα με BDD.

Η συνολική βαθμολογία προκύπτει από το άθροισμα συγκεκριμένων ερωτήσεων, με αντίστροφη βαθμολόγηση ορισμένων στοιχείων, και κυμαίνεται από 0 έως 72, όπου υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν μεγαλύτερη ψυχολογική επιβάρυνση και αυξημένη πιθανότητα διάγνωσης Διαταραχής Δυσμορφίας Σώματος.

Η ψυχομετρική αξιολόγηση του εργαλείου περιλαμβάνει τον έλεγχο της αξιοπιστίας μέσω των συντελεστών Cronbach’s α και McDonald’s ω, καθώς και της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability). Η εγκυρότητα κατασκευής εξετάζεται με Εξερευνητική Παραγοντική Ανάλυση (Exploratory Factor Analysis – EFA) και Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA), ενώ η συγκλίνουσα εγκυρότητα τεκμηριώνεται μέσω συσχετίσεων με εργαλεία αξιολόγησης της δυσμορφίας σώματος, του άγχους για την εμφάνιση, της κατάθλιψης και της ψυχοκοινωνικής λειτουργικότητας.

Ανάλυση δεδομένων

Η στατιστική επεξεργασία περιλαμβάνει αρχικά τον υπολογισμό της συνολικής βαθμολογίας μετά την αντίστροφη βαθμολόγηση των προβλεπόμενων ερωτήσεων. Παράλληλα, μπορούν να αναλυθούν επιμέρους δείκτες, όπως η ένταση της ενασχόλησης με την εμφάνιση, η συχνότητα ελέγχου στον καθρέφτη, οι συμπεριφορές αποφυγής, οι στρατηγικές καμουφλάζ και ο βαθμός λειτουργικής έκπτωσης.

Η περιγραφική στατιστική περιλαμβάνει μέσους όρους, τυπικές αποκλίσεις και ποσοστιαίες κατανομές. Η αξιοπιστία αξιολογείται μέσω των συντελεστών Cronbach’s α, McDonald’s ω και της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων, ενώ η παραγοντική δομή εξετάζεται με Exploratory Factor Analysis (EFA) και Confirmatory Factor Analysis (CFA).

Οι βαθμολογίες του BIQ μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε αναλύσεις συσχέτισης, γραμμική και λογιστική παλινδρόμηση, αναλύσεις διακύμανσης (ANOVA/MANOVA), αναλύσεις ROC και Μοντέλα Δομικών Εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM), προκειμένου να διερευνηθούν οι σχέσεις της εικόνας σώματος με το άγχος, την κατάθλιψη, την αυτοεκτίμηση, τις διατροφικές διαταραχές, την κοινωνική λειτουργικότητα και την αναζήτηση αισθητικών επεμβάσεων.

Εφαρμογές

Το BIQ χρησιμοποιείται στην ψυχιατρική, την κλινική ψυχολογία, την ψυχοδερματολογία, την πλαστική και επανορθωτική χειρουργική, τη δερματολογία και την αισθητική ιατρική. Αποτελεί σημαντικό εργαλείο προσυμπτωματικού ελέγχου για την αναγνώριση ατόμων με πιθανή Διαταραχή Δυσμορφίας Σώματος πριν από αισθητικές ή δερματολογικές παρεμβάσεις.

Επιπλέον, αξιοποιείται στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας και φαρμακοθεραπείας, καθώς και σε ερευνητικά πρωτόκολλα που εξετάζουν την εικόνα σώματος, την ψυχολογική δυσφορία, τις συμπεριφορές αποφυγής, τις διατροφικές διαταραχές και την ποιότητα ζωής.

Βιβλιογραφία

Veale, D., Ellison, N., Werner, T. G., Dodhia, R., Serfaty, M., & Clarke, A. (2012). Development of a Cosmetic Procedure Screening Questionnaire (COPS) for Body Dysmorphic Disorder. Journal of Plastic, Reconstructive & Aesthetic Surgery, 65(4), 530–532.

Veale, D., Eshkevari, E., Kanakam, N., Costa, A., & Werner, T. The Appearance Anxiety Inventory (AAI).

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.

Phillips, K. A. (2005). The Broken Mirror: Understanding and Treating Body Dysmorphic Disorder (Revised and Expanded Edition). Oxford University Press.

Wilhelm, S., Phillips, K. A., & Steketee, G. (2013). Cognitive-Behavioral Therapy for Body Dysmorphic Disorder: A Treatment Manual. Guilford Press.