Κοινοτικές Στάσεις Απέναντι στα Άτομα με Ψυχικές Διαταραχές [CATM-40]

Περιγραφή

Το Community Attitudes Toward the Mentally Ill (CAMI ή CATM III) αποτελεί ένα από τα πλέον διαδεδομένα ψυχομετρικά εργαλεία για την αξιολόγηση των στάσεων του γενικού πληθυσμού απέναντι στα άτομα με ψυχικές διαταραχές. Αναπτύχθηκε από τους Taylor και Dear (1981) ως εξέλιξη προηγούμενων εργαλείων μέτρησης του κοινωνικού στίγματος και χρησιμοποιείται ευρέως στην ψυχολογία, την ψυχιατρική, τη νοσηλευτική ψυχικής υγείας, την κοινωνιολογία και τη δημόσια υγεία. Στόχος του είναι να αποτυπώσει τον βαθμό αποδοχής, προκατάληψης, κοινωνικής απόστασης και υποστήριξης των κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Το CATM III συμβάλλει στην κατανόηση των κοινωνικών αντιλήψεων που επηρεάζουν την ένταξη των ατόμων με ψυχικές διαταραχές, την πρόσβασή τους στις υπηρεσίες υγείας και την ποιότητα της καθημερινής τους ζωής. Η χρήση του είναι ιδιαίτερα σημαντική τόσο στην αξιολόγηση παρεμβάσεων καταπολέμησης του στίγματος όσο και στη διαμόρφωση πολιτικών ψυχικής υγείας.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Οι στάσεις απέναντι στα άτομα με ψυχικές διαταραχές αποτελούν πολυδιάστατη κοινωνικοψυχολογική κατασκευή που επηρεάζεται από πολιτισμικούς, κοινωνικούς, εκπαιδευτικούς και προσωπικούς παράγοντες. Η κοινωνική προκατάληψη και το στίγμα αποτελούν σημαντικά εμπόδια στην αναζήτηση θεραπείας, στην κοινωνική ένταξη, στην επαγγελματική αποκατάσταση και στη συνολική ποιότητα ζωής των ατόμων με ψυχικές διαταραχές.

Το θεωρητικό μοντέλο του CAMI υποστηρίζει ότι οι κοινωνικές στάσεις δεν περιορίζονται αποκλειστικά στην αποδοχή ή την απόρριψη, αλλά περιλαμβάνουν διαφορετικές γνωστικές και συναισθηματικές διαστάσεις, όπως οι αντιλήψεις περί επικινδυνότητας, η πατερναλιστική αντιμετώπιση, η κοινωνική απόσταση και η υποστήριξη της κοινοτικής φροντίδας.

Η κατανόηση αυτών των διαστάσεων επιτρέπει την ανάπτυξη αποτελεσματικότερων προγραμμάτων ευαισθητοποίησης και τη μείωση του κοινωνικού στιγματισμού απέναντι στην ψυχική νόσο.

Δομή και χαρακτηριστικά

Το CATM III αποτελείται από 40 προτάσεις, οι οποίες οργανώνονται σε τέσσερις βασικές διαστάσεις των κοινωνικών στάσεων απέναντι στα άτομα με ψυχικές διαταραχές.

Η πρώτη διάσταση αφορά τον Αυταρχισμό (Authoritarianism) και αξιολογεί την πεποίθηση ότι τα άτομα με ψυχικές διαταραχές είναι κατώτερα ή χρειάζονται αυστηρό έλεγχο. Η δεύτερη διάσταση είναι η Καλοσύνη (Benevolence), η οποία εκφράζει μια περισσότερο συμπονετική αλλά συχνά πατερναλιστική στάση απέναντι στα άτομα με ψυχικές διαταραχές. Η τρίτη διάσταση αφορά τον Κοινωνικό Περιορισμό (Social Restrictiveness) και εξετάζει κατά πόσο τα άτομα αυτά θεωρούνται επικίνδυνα ή πρέπει να περιορίζονται κοινωνικά. Η τέταρτη διάσταση είναι η Ιδεολογία Κοινοτικής Ψυχικής Υγείας (Community Mental Health Ideology), η οποία αξιολογεί τη στάση απέναντι στην ένταξη και στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας μέσα στην κοινότητα.

Η συγκεκριμένη δομή επιτρέπει τη λεπτομερή διερεύνηση διαφορετικών μορφών κοινωνικών αντιλήψεων, παρέχοντας μια ολοκληρωμένη εικόνα του κοινωνικού στίγματος.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση των δεδομένων του CATM III πραγματοποιείται τόσο σε επίπεδο συνολικής βαθμολογίας όσο και σε επίπεδο επιμέρους υποκλιμάκων. Οι βαθμολογίες επιτρέπουν την αξιολόγηση του βαθμού κοινωνικής αποδοχής, των στερεοτύπων, της κοινωνικής απόστασης και της υποστήριξης πολιτικών κοινοτικής ψυχικής υγείας.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται ευρέως για τη σύγκριση διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, επαγγελματιών υγείας, φοιτητών, εκπαιδευτικών και γενικού πληθυσμού, καθώς και για την αξιολόγηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων που στοχεύουν στη μείωση του στιγματισμού.

Επιπλέον, αξιοποιείται σε διαπολιτισμικές μελέτες, σε αξιολογήσεις δημόσιων πολιτικών ψυχικής υγείας και σε έρευνες που εξετάζουν τους παράγοντες που επηρεάζουν την αποδοχή των ατόμων με ψυχικές διαταραχές.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Το Community Attitudes Toward the Mentally Ill (CAMI/CATM III) παρουσιάζει ιδιαίτερα ικανοποιημένες ψυχομετρικές ιδιότητες και έχει μεταφραστεί και σταθμιστεί σε πολλές γλώσσες και πολιτισμικά περιβάλλοντα.

Η αξιοπιστία των υποκλιμάκων εξετάζεται συνήθως μέσω του Cronbach‘s α, ενώ στις σύγχρονες ψυχομετρικές εφαρμογές συνιστάται και ο υπολογισμός του McDonald‘s ω, ο οποίος παρέχει πληρέστερη εκτίμηση της εσωτερικής συνοχής.

Η δομική εγκυρότητα αξιολογείται μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA) και επιβεβαιώνεται με Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA), επιβεβαιώνοντας τη θεωρητική τετραπαραγοντική δομή του εργαλείου.

Παράλληλα, η συγκλίνουσα εγκυρότητα εξετάζεται μέσω συσχετίσεων με εργαλεία αξιολόγησης του κοινωνικού στίγματος, της κοινωνικής απόστασης, των στερεοτύπων και της αποδοχής της ψυχικής ασθένειας. Σε διεθνείς συγκριτικές μελέτες ιδιαίτερη σημασία έχει και η αξιολόγηση της ισοδυναμίας μέτρησης (measurement invariance), ώστε να διασφαλίζεται η συγκρισιμότητα των αποτελεσμάτων μεταξύ διαφορετικών χωρών και πολιτισμών.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Οι απαντήσεις του CATM III δίνονται σε πενταβάθμια κλίμακα Likert, από το «Διαφωνώ απόλυτα» έως το «Συμφωνώ απόλυτα». Ορισμένες προτάσεις είναι αρνητικά διατυπωμένες και απαιτούν αντιστροφή της βαθμολογίας πριν από τον υπολογισμό των συνολικών και επιμέρους δεικτών.

Η στατιστική αξιολόγηση περιλαμβάνει περιγραφική στατιστική, υπολογισμό των συντελεστών Cronbach‘s α και McDonald‘s ω, αναλύσεις συσχέτισης Pearson ή Spearman, συγκρίσεις ομάδων με Student‘s t-test, ANOVA, MANOVA, καθώς και ανάπτυξη μοντέλων Structural Equation Modeling (SEM) για τη διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν τις στάσεις απέναντι στην ψυχική ασθένεια.

Εφαρμογές στην κλινική πράξη και στην έρευνα

Το Community Attitudes Toward the Mentally Ill (CATM III) χρησιμοποιείται στην ψυχιατρική, στην ψυχολογία, στη νοσηλευτική ψυχικής υγείας, στην κοινωνική εργασία, στη δημόσια υγεία και στις κοινωνικές επιστήμες. Αποτελεί βασικό εργαλείο αξιολόγησης του κοινωνικού στίγματος, της αποδοχής των ατόμων με ψυχικές διαταραχές και της αποτελεσματικότητας εκπαιδευτικών και κοινωνικών παρεμβάσεων.

Παράλληλα, αξιοποιείται στην αξιολόγηση επαγγελματιών υγείας, φοιτητών, εκπαιδευτικών και γενικού πληθυσμού, στη διερεύνηση πολιτισμικών διαφορών στις στάσεις απέναντι στην ψυχική ασθένεια και στον σχεδιασμό στρατηγικών που στοχεύουν στη μείωση του στιγματισμού και στην προώθηση της κοινωνικής ένταξης των ατόμων με ψυχικές διαταραχές.

Βιβλιογραφία

Corrigan, P. W., & Watson, A. C. (2002). Understanding the impact of stigma on people with mental illness. World Psychiatry, 1(1), 16–20.

Corrigan, P. W., Morris, S. B., Michaels, P. J., Rafacz, J. D., & Rüsch, N. (2012). Challenging the public stigma of mental illness: A meta-analysis of outcome studies. Psychiatric Services, 63(10), 963–973.

Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27, 363–385.

Taylor, S. M., & Dear, M. J. (1981). Scaling community attitudes toward the mentally ill. Schizophrenia Bulletin, 7(2), 225–240.

World Health Organization. (2022). World Mental Health Report: Transforming Mental Health for All.