Ερωτηματολόγιο για την Ταύτιση του Θεραπευόμενου με το Θεραπευτή [QITT-20]

Περιγραφή

Το Questionnaire for the Identification of the Treated with the Therapist (QITT-20) είναι ένα εξειδικευμένο εργαλείο παρατήρησης που αναπτύχθηκε από τους Ρ. Κοσμίδου, Α. Καλαϊτζάκη και Ι. Νέστορος για τη μελέτη της ταύτισης του θεραπευόμενου με τον θεραπευτή κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας.

Σε αντίθεση με ένα τυπικό ερωτηματολόγιο αυτοαναφοράς, η αξιολόγηση πραγματοποιείται με τη συμμετοχή εξωτερικών εκπαιδευμένων παρατηρητών-κριτών, οι οποίοι εξετάζουν στοιχεία της αλληλεπίδρασης θεραπευτή και θεραπευόμενου.

Το εργαλείο περιλαμβάνει 20 ερωτήσεις, οι οποίες, σύμφωνα με την παραγοντική ανάλυση που περιγράφεται στο διαθέσιμο υλικό, οργανώνονται σε τρεις βασικές κατηγορίες: μίμηση, ταύτιση και μη λεκτική συμπεριφορά.

Σκοπός

Βασικός σκοπός του QITT-20 είναι η αξιολόγηση της διαδικασίας ταύτισης και της αλληλεπίδρασης μεταξύ θεραπευόμενου και θεραπευτή μέσω συστηματικής παρατήρησης.

Το εργαλείο επιχειρεί να αποτυπώσει τον βαθμό στον οποίο ο θεραπευόμενος εμφανίζει λεκτικές, γνωστικές, αξιακές και μη λεκτικές συμπεριφορές που σχετίζονται με τον θεραπευτή.

Η μελέτη αυτών των φαινομένων μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση της δυναμικής που αναπτύσσεται στο πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης και της πιθανής σημασίας της για την ψυχοθεραπευτική διαδικασία.

Διαστάσεις

Με βάση την παραγοντική ανάλυση που αναφέρεται στο αρχικό υλικό, το QITT-20 περιλαμβάνει τρεις βασικές διαστάσεις:

Μίμηση (Imitation): Αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο ο θεραπευόμενος αντιγράφει λεκτικές αντιδράσεις ή συμπεριφορές του θεραπευτή. Μπορεί να περιλαμβάνει, για παράδειγμα, τη χρήση παρόμοιων λέξεων ή άλλες μορφές μιμητικής συμπεριφοράς.

Ταύτιση (Identification): Αφορά την αποδοχή ή υιοθέτηση από τον θεραπευόμενο αξιών, αντιλήψεων ή απόψεων που συνδέονται με τον θεραπευτή. Η διάσταση αυτή μπορεί να περιλαμβάνει την υιοθέτηση αξιών ή την αποδοχή στοιχείων της κοσμοθεωρίας του θεραπευτή.

Μη Λεκτική Συμπεριφορά (Non-Verbal Behavior): Αφορά κινητικές και άλλες μη λεκτικές εκδηλώσεις του θεραπευόμενου που εμφανίζονται στο πλαίσιο της αλληλεπίδρασης με τον θεραπευτή, όπως η μίμηση κινήσεων ή η αντανάκλαση της στάσης του σώματος.

Οι τρεις διαστάσεις επιτρέπουν τη διερεύνηση της ταύτισης ως πολυδιάστατου φαινομένου που μπορεί να εκδηλώνεται σε λεκτικό, γνωστικό-αξιακό και συμπεριφορικό επίπεδο.

Δείγμα Ανάπτυξης και Αξιολόγησης

Σύμφωνα με το διαθέσιμο αρχείο, η αρχική έρευνα βασίστηκε σε 18 συνεδρίες ψυχοθεραπείας από μία περίπτωση, η οποία παρακολουθούσε ψυχοθεραπεία σύμφωνα με το συνθετικό μοντέλο.

Οι συνεδρίες αξιολογήθηκαν από εκπαιδευμένους κριτές, οι οποίοι ήταν δευτεροετείς ειδικευόμενοι κλινικοί ψυχολόγοι στο Οργανωμένο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Κλινική Ψυχολογία του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.

Η εκπαίδευση των κριτών περιλάμβανε θεωρητική εξοικείωση με τις έννοιες της ταύτισης και τις διαστάσεις του εργαλείου, καθώς και πρακτική εξάσκηση στον εντοπισμό των σχετικών φαινομένων σε βιντεοσκοπημένες ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες.

Βαθμολόγηση

Κάθε μία από τις 20 ερωτήσεις αξιολογείται μέσω 5βάθμιας κλίμακας, από:

1 = Ελάχιστο
έως
5 = Απόλυτο.

Από τις 20 ερωτήσεις, τρεις λειτουργούν ως ερωτήσεις ελέγχου και βαθμολογούνται αντίστροφα.

Οι ερωτήσεις κατανέμονται στις τρεις υποκλίμακες — Μίμηση, Ταύτιση και Μη Λεκτική Συμπεριφορά — και η βαθμολογία κάθε υποκλίμακας υπολογίζεται από το άθροισμα των βαθμολογιών των αντίστοιχων ερωτήσεων.

Παράλληλα, υπολογίζεται και συνολική βαθμολογία του QITT-20, επιτρέποντας τόσο την επιμέρους όσο και τη συνολική αξιολόγηση του φαινομένου.

Εγκυρότητα

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, εξετάστηκε η φαινομενική εγκυρότητα (face validity) του ερωτηματολογίου.

Οι κριτές αξιολόγησαν τη λογική συνάφεια των ερωτήσεων με τον σκοπό και τις έννοιες που επιδιώκει να αποτυπώσει το εργαλείο.

Η εγκυρότητα ως προς εξωτερικό κριτήριο δεν εξετάστηκε, καθώς κατά την ανάπτυξη του εργαλείου δεν υπήρχαν αντίστοιχα διαθέσιμα ερωτηματολόγια στην ελληνική γλώσσα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως κατάλληλο κριτήριο σύγκρισης.

Κατά συνέπεια, η τεκμηρίωση της εγκυρότητας που παρέχεται στο αρχικό υλικό πρέπει να ερμηνεύεται λαμβάνοντας υπόψη αυτόν τον περιορισμό.

Αξιοπιστία

Η αξιοπιστία του QITT-20 εξετάστηκε κυρίως ως αξιοπιστία μεταξύ κριτών (inter-rater reliability).

Στις 18 συνεδρίες που αξιολογήθηκαν, αναφέρθηκαν στατιστικά σημαντικές συσχετίσεις μεταξύ των βαθμολογιών των τριών κριτών:

Κριτής 1 – Κριτής 2: r = 0,72, p < 0,01

Κριτής 1 – Κριτής 3: r = 0,76, p < 0,01

Κριτής 2 – Κριτής 3: r = 0,77, p < 0,01

Τα αποτελέσματα αυτά υποδηλώνουν ικανοποιητικό βαθμό συμφωνίας μεταξύ των εκπαιδευμένων κριτών στο συγκεκριμένο δείγμα συνεδριών.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Η ανάλυση του QITT-20 μπορεί να πραγματοποιηθεί τόσο σε επίπεδο επιμέρους υποκλιμάκων όσο και συνολικής βαθμολογίας.

Οι βαθμολογίες στις διαστάσεις της Μίμησης, της Ταύτισης και της Μη Λεκτικής Συμπεριφοράς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διερεύνηση διαφορετικών μορφών συμπεριφορικής και ψυχολογικής σύγκλισης του θεραπευόμενου προς τον θεραπευτή.

Σε ερευνητικές εφαρμογές μπορούν να εξετάζονται οι μεταβολές των βαθμολογιών μεταξύ διαφορετικών συνεδριών, καθώς και η σχέση τους με άλλες μεταβλητές της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας, εφόσον αυτές περιλαμβάνονται στον σχεδιασμό της μελέτης.

Λόγω της φύσης του εργαλείου, ιδιαίτερη σημασία έχει η τυποποιημένη εκπαίδευση των κριτών και η αξιολόγηση της μεταξύ τους συμφωνίας.

Ψυχομετρική Αξιολόγηση

Τα διαθέσιμα στοιχεία παρέχουν αρχική τεκμηρίωση για τη δομή και την αξιοπιστία του QITT-20, αλλά προέρχονται από περιορισμένο αρχικό υλικό 18 συνεδριών μίας ψυχοθεραπευτικής περίπτωσης.

Για μελλοντικές εφαρμογές, η περαιτέρω ψυχομετρική διερεύνηση σε μεγαλύτερα και περισσότερο ετερογενή δείγματα θα μπορούσε να εξετάσει τη σταθερότητα της τριπαραγοντικής δομής, τη συμφωνία μεταξύ διαφορετικών ομάδων κριτών και τη σχέση των βαθμολογιών με άλλους δείκτες της θεραπευτικής διαδικασίας.

Οι αναλύσεις αυτές θα μπορούσαν να ενισχύσουν τη γνώση σχετικά με τη γενικευσιμότητα και τη μετρητική λειτουργία του εργαλείου πέρα από το αρχικό πλαίσιο ανάπτυξής του.

Εφαρμογές

Το QITT-20 μπορεί να αξιοποιηθεί κυρίως στην έρευνα της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας, ιδιαίτερα όταν το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στη σχέση και στην αλληλεπίδραση μεταξύ θεραπευόμενου και θεραπευτή.

Η χρήση εξωτερικών παρατηρητών επιτρέπει την αξιολόγηση συμπεριφορών και αλληλεπιδράσεων χωρίς να βασίζεται αποκλειστικά στην αυτοαναφορά του θεραπευόμενου ή του θεραπευτή.

Το εργαλείο μπορεί να είναι χρήσιμο για τη μελέτη της εξέλιξης της θεραπευτικής αλληλεπίδρασης σε διαδοχικές συνεδρίες και για την καλύτερη κατανόηση των διαδικασιών μίμησης, ταύτισης και μη λεκτικής συμπεριφοράς που αναπτύσσονται στο θεραπευτικό πλαίσιο.

Βιβλιογραφία

Κοσμίδου ΡΒ, Καλαϊτζάκη ΑΕ, Νέστορος ΙΝ. Η ταύτιση του θεραπευόμενου με το θεραπευτή του στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία. Παρουσίαση στο: 9ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας· Μάιος 2003· Ρόδος.