Πολιτισμικό Κεφάλαιο Γονέων και Εκπαιδευτική Επίδοση: Ερωτηματολόγιο και Ερευνητικό Πλαίσιο [GRAAF-17]

Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Πολιτισμικού Κεφαλαίου Γονέων και Εκπαιδευτικής Επίδοσης (GRAAF-17) αποτελεί ένα εξειδικευμένο εργαλείο αξιολόγησης που έχει σχεδιαστεί για τη διερεύνηση της επίδρασης του πολιτισμικού κεφαλαίου των γονέων στην εκπαιδευτική πορεία και τη σχολική επίδοση των παιδιών τους. Το εργαλείο βασίζεται θεωρητικά στη θεωρία της πολιτισμικής αναπαραγωγής του Pierre Bourdieu, σύμφωνα με την οποία οι πολιτισμικοί πόροι της οικογένειας μεταβιβάζονται διαγενεακά και επηρεάζουν την εκπαιδευτική επιτυχία, καθώς και στη θεωρία της πολιτισμικής κινητικότητας του Paul DiMaggio, η οποία υποστηρίζει ότι η συμμετοχή σε πολιτισμικές δραστηριότητες μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός κοινωνικής ανόδου, ιδιαίτερα για άτομα χαμηλότερης κοινωνικοοικονομικής προέλευσης.

Το GRAAF-17 εστιάζει σε δύο βασικές διαστάσεις του οικογενειακού πολιτισμικού κεφαλαίου: τη συμμετοχή των γονέων σε δραστηριότητες υψηλού πολιτισμού, όπως επισκέψεις σε μουσεία, θέατρα, συναυλίες και εκθέσεις, καθώς και την αναγνωστική κουλτούρα της οικογένειας, η οποία περιλαμβάνει τη συχνότητα ανάγνωσης βιβλίων, την ύπαρξη βιβλιοθήκης στο σπίτι και τις κοινές αναγνωστικές δραστηριότητες με τα παιδιά. Η δομή του εργαλείου βασίζεται στη μεθοδολογία του Netherlands Family Survey (1992–1993), προσαρμοσμένη στις κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες του ελληνικού πληθυσμού.

Στόχος

Βασικός στόχος του GRAAF-17 είναι η διερεύνηση του βαθμού στον οποίο οι πολιτισμικές πρακτικές των γονέων επηρεάζουν την εκπαιδευτική επίδοση και τη σχολική εξέλιξη των παιδιών.

Το εργαλείο επιδιώκει να εξετάσει εάν η συμμετοχή σε πολιτιστικές δραστηριότητες και οι αναγνωστικές συνήθειες της οικογένειας επιδρούν ανεξάρτητα ή συνδυαστικά στην ακαδημαϊκή επιτυχία, καθώς και εάν οι επιδράσεις αυτές διαφοροποιούνται ανάλογα με την κοινωνικοοικονομική προέλευση. Παράλληλα, συμβάλλει στη διερεύνηση του κατά πόσο η θεωρία της πολιτισμικής αναπαραγωγής ή εκείνη της πολιτισμικής κινητικότητας εξηγεί αποτελεσματικότερα τις εκπαιδευτικές ανισότητες και τις ευκαιρίες κοινωνικής ανέλιξης στο σύγχρονο ελληνικό και ευρωπαϊκό περιβάλλον.

Δομή και χαρακτηριστικά του ερωτηματολογίου

Το GRAAF-17 αποτελείται από 17 ερωτήσεις, οι οποίες αξιολογούν δύο βασικές διαστάσεις του πολιτισμικού κεφαλαίου των γονέων.

Η πρώτη διάσταση αφορά την πολιτισμική συμμετοχή, εξετάζοντας τη συχνότητα συμμετοχής σε δραστηριότητες υψηλού πολιτισμού, όπως επισκέψεις σε μουσεία, θέατρα, συναυλίες, πολιτιστικές εκδηλώσεις και εκθέσεις τέχνης. Η δεύτερη διάσταση αφορά την αναγνωστική κουλτούρα της οικογένειας, αξιολογώντας την ύπαρξη βιβλίων στο σπίτι, τις προσωπικές συνήθειες ανάγνωσης των γονέων και τις κοινές αναγνωστικές δραστηριότητες με τα παιδιά.

Οι συμμετέχοντες απαντούν χρησιμοποιώντας κλίμακα Likert πέντε βαθμίδων, όπου οι απαντήσεις κυμαίνονται από 1 = Ποτέ έως 5 = Πολύ συχνά, ανάλογα με τη συχνότητα εμφάνισης της αντίστοιχης συμπεριφοράς.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Τα δεδομένα που συλλέγονται μέσω του GRAAF-17 αναλύονται με σύγχρονες ποσοτικές στατιστικές μεθόδους, προκειμένου να εκτιμηθεί η επίδραση του πολιτισμικού κεφαλαίου στην εκπαιδευτική επίδοση των παιδιών.

Η στατιστική επεξεργασία μπορεί να περιλαμβάνει περιγραφική στατιστική, γραμμική και λογιστική παλινδρόμηση, καθώς και αναλύσεις αλληλεπίδρασης μεταξύ των δεικτών πολιτισμικού κεφαλαίου και της κοινωνικοοικονομικής προέλευσης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διερεύνηση του κατά πόσο οι πολιτισμικές πρακτικές λειτουργούν ως μηχανισμός αναπαραγωγής των κοινωνικών ανισοτήτων ή, αντίθετα, ως παράγοντας κοινωνικής κινητικότητας.

Τα αποτελέσματα μπορούν να αξιοποιηθούν στην εκπαιδευτική έρευνα, στην κοινωνιολογία της εκπαίδευσης και στη διαμόρφωση εκπαιδευτικών πολιτικών που στοχεύουν στη μείωση των εκπαιδευτικών ανισοτήτων και στην ενίσχυση της ισότητας των ευκαιριών.

Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Το GRAAF-17 στηρίζεται σε ένα ισχυρό θεωρητικό και ερευνητικό υπόβαθρο, βασισμένο στις θεωρίες των Bourdieu και DiMaggio, καθώς και στη μεθοδολογία του Netherlands Family Survey.

Η ψυχομετρική αξιολόγηση του εργαλείου μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω της εκτίμησης της εσωτερικής συνέπειας (Cronbach’s α), της διερευνητικής και επιβεβαιωτικής παραγοντικής ανάλυσης (EFA και CFA) και της εξέτασης της συγκλίνουσας και διακριτής εγκυρότητας. Ωστόσο, για τη συγκεκριμένη έκδοση του GRAAF-17 δεν δημοσιεύονται συγκεκριμένοι ψυχομετρικοί δείκτες, όπως τιμές Cronbach’s α, δείκτες προσαρμογής παραγοντικών μοντέλων ή αποτελέσματα αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability). Συνεπώς, δεν είναι δυνατόν να παρουσιαστούν συγκεκριμένα αριθμητικά στοιχεία αξιοπιστίας και εγκυρότητας.

Βαθμονόμηση και στατιστική αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση του GRAAF-17 βασίζεται στις απαντήσεις των συμμετεχόντων σε πενταβάθμια κλίμακα Likert.

Από τις επιμέρους ερωτήσεις υπολογίζονται δύο σύνθετοι δείκτες:

Ο Δείκτης Πολιτισμικής Συμμετοχής, ο οποίος προκύπτει από τον μέσο όρο των ερωτήσεων που αφορούν τη συμμετοχή σε δραστηριότητες υψηλού πολιτισμού, όπως θέατρο, συναυλίες, μουσεία και εκθέσεις.

Ο Δείκτης Αναγνωστικής Κουλτούρας, ο οποίος υπολογίζεται από τις ερωτήσεις που αφορούν την ύπαρξη βιβλίων στο σπίτι, τις προσωπικές αναγνωστικές συνήθειες των γονέων και τις κοινές αναγνωστικές δραστηριότητες με τα παιδιά.

Οι δύο αυτοί δείκτες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ανεξάρτητες μεταβλητές σε μοντέλα γραμμικής ή λογιστικής παλινδρόμησης μαζί με δημογραφικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά. Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν υψηλότερο επίπεδο πολιτισμικού κεφαλαίου της οικογένειας, το οποίο, σύμφωνα με τη θεωρητική προσέγγιση του εργαλείου, αναμένεται να σχετίζεται με καλύτερη εκπαιδευτική επίδοση και αυξημένες εκπαιδευτικές ευκαιρίες για τα παιδιά.

Βιβλιογραφία

Bourdieu, P. (1973). Cultural Reproduction and Social Reproduction. In R. Brown (Ed.), Knowledge, Education and Cultural Change. Tavistock.

DiMaggio, P. (1982). Cultural Capital and School Success: The Impact of Status Culture Participation on the Grades of U.S. High School Students. American Sociological Review, 47(2), 189–201.

De Graaf, P. M., De Graaf, N. D., & Kraaykamp, G. (2000). Parental Cultural Capital and Educational Attainment in the Netherlands: A Refinement of the Cultural Capital Perspective. Sociology of Education, 73(2), 92–111.

Farkas, G. (1996). Human Capital or Cultural Capital? Ethnicity and Poverty Groups in an Urban School District. Aldine de Gruyter.