Ερωτηματολόγιο Μοναξιάς ως προς την Επάρκεια Σχέσεων [RPLQ-28]

Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Μοναξιάς ως προς την Επάρκεια Σχέσεων (Relational Provision Loneliness Questionnaire – RPLQ-28) αποτελεί ένα ψυχομετρικό εργαλείο που σχεδιάστηκε για τη διερεύνηση της μοναξιάς κατά την παιδική ηλικία, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην ποιότητα και την επάρκεια των κοινωνικών και συναισθηματικών σχέσεων του παιδιού με τους συνομηλίκους και την οικογένειά του.

Το RPLQ-28 αποτελείται από 28 δηλώσεις και προσεγγίζει τη μοναξιά όχι απλώς ως ένα γενικό αίσθημα κοινωνικής απομόνωσης, αλλά ως μια εμπειρία που μπορεί να διαφοροποιείται ανάλογα με το είδος της σχέσης και τις κοινωνικές ή συναισθηματικές ανάγκες που αυτή καλύπτει.

Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει τη διερεύνηση τόσο του βαθμού στον οποίο το παιδί αισθάνεται ότι αποτελεί μέρος μιας κοινωνικής ομάδας όσο και του βαθμού συναισθηματικής εγγύτητας που βιώνει με σημαντικά πρόσωπα του περιβάλλοντός του. Επομένως, η μοναξιά εξετάζεται ως ένα πολυδιάστατο φαινόμενο που σχετίζεται τόσο με την κοινωνική ένταξη όσο και με τη συναισθηματική οικειότητα.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό υπόβαθρο του RPLQ-28 βασίζεται στη θεωρία των κοινωνικών αναγκών του Robert S. Weiss, σύμφωνα με την οποία η εμπειρία της μοναξιάς μπορεί να προκύπτει από διαφορετικές ελλείψεις στις διαπροσωπικές σχέσεις. Το διαθέσιμο υλικό αναφέρει ότι το εργαλείο σχεδιάστηκε ώστε να αποτυπώνει τόσο τον βαθμό ενσωμάτωσης του παιδιού στις κοινωνικές ομάδες όσο και την οικειότητα που αισθάνεται με σημαντικούς άλλους.

Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχει η διάκριση μεταξύ κοινωνικής και συναισθηματικής μοναξιάς. Η κοινωνική μοναξιά σχετίζεται περισσότερο με την αίσθηση ανεπαρκούς συμμετοχής, αποδοχής ή ένταξης σε ένα κοινωνικό δίκτυο. Αντίθετα, η συναισθηματική μοναξιά αφορά περισσότερο την απουσία στενών, ουσιαστικών και συναισθηματικά υποστηρικτικών σχέσεων.

Για τα παιδιά, οι δύο αυτές διαστάσεις μπορούν να εκδηλώνονται διαφορετικά ανάλογα με το σχεσιακό πλαίσιο. Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να αισθάνεται επαρκώς ενταγμένο στο οικογενειακό περιβάλλον αλλά να βιώνει κοινωνική ή συναισθηματική μοναξιά στις σχέσεις του με συνομηλίκους. Αντίστοιχα, μπορεί να διαθέτει ικανοποιητικό δίκτυο συνομηλίκων αλλά να αισθάνεται περιορισμένη συναισθηματική εγγύτητα στο οικογενειακό πλαίσιο.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Το RPLQ-28 περιλαμβάνει 28 δηλώσεις, οι οποίες διερευνούν διαφορετικές πλευρές της εμπειρίας μοναξιάς και της επάρκειας των σχέσεων του παιδιού. Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, οι ερωτήσεις διαρθρώνονται γύρω από επτά παράγοντες που σχετίζονται με την επάρκεια και τη συναισθηματική ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων.

Η αξιολόγηση επικεντρώνεται σε δύο βασικά σχεσιακά περιβάλλοντα: τις σχέσεις με τους συνομηλίκους και τις σχέσεις με την οικογένεια. Παράλληλα, σε κάθε σχεσιακό πλαίσιο διερευνώνται τόσο στοιχεία κοινωνικής ένταξης όσο και στοιχεία συναισθηματικής εγγύτητας.

Η συγκεκριμένη δομή παρέχει τη δυνατότητα περισσότερο λεπτομερούς αποτύπωσης της μοναξιάς σε σύγκριση με εργαλεία που παράγουν αποκλειστικά μία γενική βαθμολογία. Έτσι, μπορεί να εντοπιστεί εάν οι δυσκολίες του παιδιού αφορούν περισσότερο τις σχέσεις με τους συνομηλίκους, το οικογενειακό περιβάλλον ή συγκεκριμένες μορφές κοινωνικής και συναισθηματικής σύνδεσης.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Η ανάλυση του RPLQ-28 επιτρέπει την εξαγωγή τόσο μιας γενικής εικόνας της μοναξιάς όσο και ειδικότερων δεικτών που αφορούν διαφορετικά σχεσιακά πλαίσια.

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, από τις απαντήσεις μπορούν να προκύψουν πέντε βασικοί δείκτες: ο συνολικός βαθμός μοναξιάς, η μοναξιά ως προς την ένταξη με συνομηλίκους, η μοναξιά συναισθηματικού τύπου με συνομηλίκους, η μοναξιά ως προς την ένταξη στην οικογένεια και η μοναξιά συναισθηματικού τύπου με την οικογένεια.

Η διαφοροποίηση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς επιτρέπει στον ερευνητή να εξετάσει όχι μόνο εάν ένα παιδί παρουσιάζει αυξημένη εμπειρία μοναξιάς αλλά και σε ποιο σχεσιακό πλαίσιο αυτή εντοπίζεται.

Τα δεδομένα μπορούν να αναλυθούν ποσοτικά μέσω υπολογισμού μέσων όρων, τυπικών αποκλίσεων και άλλων περιγραφικών στατιστικών ανά υποκλίμακα. Για τη διερεύνηση διαφορών μεταξύ ομάδων μπορούν να χρησιμοποιηθούν στατιστικές μέθοδοι όπως Student’s t-test και ANOVA, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά και τις προϋποθέσεις των δεδομένων.

Οι σχέσεις των επιμέρους διαστάσεων της μοναξιάς με άλλες συνεχείς μεταβλητές μπορούν να διερευνηθούν μέσω συντελεστών συσχέτισης Pearson ή Spearman, ενώ περισσότερο σύνθετα ερευνητικά ερωτήματα μπορούν να εξεταστούν μέσω μοντέλων πολλαπλής παλινδρόμησης ή άλλων πολυμεταβλητών τεχνικών.

Εγκυρότητα

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, το RPLQ παρουσιάζει καλή εννοιολογική εγκυρότητα, όπως αυτή υποστηρίζεται από τη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία. Έχει αναφερθεί ότι το εργαλείο μπορεί να διαφοροποιεί επαρκώς παιδιά με διαφορετικά επίπεδα κοινωνικής υποστήριξης και ότι ανταποκρίνεται στην εμπειρία της μοναξιάς όπως αυτή εκδηλώνεται στις σχέσεις με τους συνομηλίκους και τα μέλη της οικογένειας.

Η πολυδιάστατη δομή του εργαλείου συμβάλλει στη θεωρητική αντιστοίχιση της μέτρησης με την αντίληψη της μοναξιάς ως κοινωνικά και συναισθηματικά διαφοροποιημένου φαινομένου.

Σε σύγχρονες ψυχομετρικές εφαρμογές, η δομική εγκυρότητα του RPLQ-28 μπορεί να εξετάζεται μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA) και Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Confirmatory Factor Analysis – CFA). Η συγκλίνουσα εγκυρότητα μπορεί επίσης να διερευνάται μέσω της σχέσης των βαθμολογιών με άλλες καθιερωμένες μετρήσεις μοναξιάς, κοινωνικής υποστήριξης και ποιότητας διαπροσωπικών σχέσεων.

Αξιοπιστία

Το διαθέσιμο υλικό αναφέρει ότι το RPLQ παρουσιάζει υψηλή εσωτερική συνέπεια, γεγονός που υποστηρίζει τη συνοχή των στοιχείων του ως προς τη μέτρηση των αντίστοιχων διαστάσεων της μοναξιάς.

Παράλληλα, αναφέρεται καλή αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability), στοιχείο που υποστηρίζει τη χρονική σταθερότητα των βαθμολογιών όταν το εργαλείο χορηγείται επανειλημμένα υπό συγκρίσιμες συνθήκες.

Το διαθέσιμο αρχείο δεν παρέχει συγκεκριμένες αριθμητικές τιμές για τους σχετικούς δείκτες αξιοπιστίας. Για τον λόγο αυτό, σε κάθε νέα ερευνητική εφαρμογή είναι σκόπιμο η εσωτερική συνέπεια να επανεκτιμάται στο συγκεκριμένο δείγμα μέσω δεικτών όπως ο Cronbach’s α και, συμπληρωματικά, ο McDonald’s ω.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση των 28 δηλώσεων πραγματοποιείται μέσω πενταβάθμιας κλίμακας τύπου Likert, με τις απαντήσεις να αποτυπώνουν τον βαθμό συμφωνίας του παιδιού με κάθε δήλωση.

Οι βαθμολογίες των κατάλληλων δηλώσεων αθροίζονται για τον υπολογισμό των επιμέρους δεικτών. Με τον τρόπο αυτό μπορούν να εξαχθούν ξεχωριστές βαθμολογίες για τη συνολική μοναξιά, την κοινωνική ένταξη με συνομηλίκους, τη συναισθηματική μοναξιά στις σχέσεις με συνομηλίκους, την ένταξη στην οικογένεια και τη συναισθηματική μοναξιά στο οικογενειακό πλαίσιο.

Το διαθέσιμο αρχείο δεν προσδιορίζει τις ακριβείς λεκτικές διαβαθμίσεις της πενταβάθμιας κλίμακας ούτε παρέχει αναλυτικό πίνακα αντιστοίχισης των 28 στοιχείων στις επιμέρους βαθμολογίες. Κατά συνέπεια, για την ακριβή κωδικοποίηση, τυχόν αντίστροφη βαθμολόγηση και υπολογισμό των υποκλιμάκων πρέπει να ακολουθούνται οι οδηγίες της χρησιμοποιούμενης έκδοσης του εργαλείου.

Για την παρουσίαση των αποτελεσμάτων μπορούν να χρησιμοποιούνται μέσος όρος, διάμεσος, τυπική απόκλιση και εύρος τιμών. Σε μελέτες με επαναλαμβανόμενες μετρήσεις μπορούν επίσης να εφαρμοστούν κατάλληλες αναλύσεις για την αξιολόγηση πιθανών μεταβολών της μοναξιάς με την πάροδο του χρόνου.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος του RPLQ-28 είναι η αξιολόγηση της μοναξιάς των παιδιών με βάση το πόσο ενταγμένα και συναισθηματικά κοντά αισθάνονται στις κοινωνικές τους ομάδες, με ιδιαίτερη έμφαση στις σχέσεις με τους συνομηλίκους και τα μέλη της οικογένειας.

Το εργαλείο μπορεί να αξιοποιηθεί στην αναπτυξιακή και σχολική ψυχολογία, καθώς και σε έρευνες που εξετάζουν τη μοναξιά, την κοινωνική απομόνωση, την κοινωνική υποστήριξη και την ποιότητα των οικογενειακών και φιλικών σχέσεων.

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, το RPLQ-28 ενδείκνυται για σχολική ψυχολογική αξιολόγηση, προγράμματα πρόληψης της κοινωνικής απομόνωσης και ερευνητικές εφαρμογές.

Η διάκριση μεταξύ σχέσεων με συνομηλίκους και οικογένεια μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη στον σχεδιασμό στοχευμένων παρεμβάσεων. Ένα παιδί που εμφανίζει αυξημένη μοναξιά κυρίως στις σχέσεις με συνομηλίκους μπορεί να χρειάζεται διαφορετικού τύπου υποστήριξη από ένα παιδί του οποίου οι δυσκολίες εντοπίζονται κυρίως στο οικογενειακό πλαίσιο.

Το RPLQ-28 δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αυτοτελώς ως διαγνωστικό εργαλείο ψυχικής διαταραχής. Οι βαθμολογίες του αποτυπώνουν διαφορετικές διαστάσεις της εμπειρίας μοναξιάς και της αντιλαμβανόμενης επάρκειας των σχέσεων και είναι προτιμότερο να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με το αναπτυξιακό, οικογενειακό, σχολικό και κοινωνικό πλαίσιο του παιδιού.

Βιβλιογραφία

Hayden, L. K. (1989). Children’s loneliness. Unpublished doctoral dissertation, University of Waterloo, Ontario, Canada.

Terrell-Deutsch, B. (1999). The conceptualization and measurement of childhood loneliness. In R. J. Rotenberg & S. Hymel (Eds.), Loneliness in Childhood and Adolescence (pp. 11–33). Cambridge: Cambridge University Press.

Weiss, R. S. (1973). Loneliness: The Experience of Emotional and Social Isolation. Cambridge, MA: MIT Press.