Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Επίγνωσης Σώματος (Body Awareness Questionnaire – BAQ-18) αποτελεί ένα ψυχομετρικό εργαλείο αυτοαναφοράς που αξιολογεί τον βαθμό στον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται, παρακολουθεί και ερμηνεύει τις φυσιολογικές λειτουργίες και τις εσωτερικές σωματικές αισθήσεις του. Η έννοια της επίγνωσης του σώματος (body awareness) αναφέρεται στην ικανότητα αναγνώρισης σημάτων που προέρχονται από το σώμα, όπως αλλαγές στην αναπνοή, την καρδιακή λειτουργία, τη μυϊκή ένταση, την κόπωση, την ενεργητικότητα, τον πόνο και άλλες σωματικές μεταβολές που σχετίζονται με τη σωματική και ψυχική κατάσταση.

Το BAQ-18 περιλαμβάνει 18 δηλώσεις, οι οποίες αξιολογούν διαφορετικές πτυχές της σωματικής επίγνωσης και της διασύνδεσης μεταξύ σώματος και συναισθημάτων. Οι συμμετέχοντες απαντούν χρησιμοποιώντας κλίμακα Likert, εκφράζοντας τον βαθμό συμφωνίας τους με κάθε δήλωση. Η κλίμακα χρησιμοποιείται ευρέως στην ψυχολογία της υγείας, την κλινική ψυχολογία, την ψυχοσωματική ιατρική και τη νευροεπιστήμη, καθώς και σε έρευνες που εξετάζουν τη σχέση μεταξύ σωματικής επίγνωσης, ψυχικής υγείας και ποιότητας ζωής.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Το BAQ-18 βασίζεται στη θεωρία της ενδοδεκτικότητας (interoception), σύμφωνα με την οποία ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται συνεχώς πληροφορίες που προέρχονται από το εσωτερικό του σώματος. Η αποτελεσματική αντίληψη των σωματικών σημάτων αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη συναισθηματική ρύθμιση, την προσαρμοστική συμπεριφορά και τη διατήρηση της σωματικής και ψυχικής υγείας.

Η αυξημένη επίγνωση του σώματος έχει συσχετισθεί με καλύτερη συναισθηματική αυτορρύθμιση, υψηλότερη ψυχική ανθεκτικότητα και αποτελεσματικότερη διαχείριση του στρες. Αντίθετα, η υπερβολική εστίαση στις σωματικές αισθήσεις μπορεί να σχετίζεται με αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές πανικού, σωματοποίηση και χρόνιο πόνο. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση της σωματικής επίγνωσης αποτελεί σημαντικό αντικείμενο τόσο της κλινικής όσο και της ερευνητικής ψυχολογίας.

Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά

Το BAQ-18 αποτελείται από 18 δηλώσεις που αξιολογούνται μέσω πολυβάθμιας κλίμακας Likert. Οι συνολικές βαθμολογίες αντανακλούν το επίπεδο σωματικής επίγνωσης του συμμετέχοντα, με υψηλότερες τιμές να υποδηλώνουν μεγαλύτερη ικανότητα αναγνώρισης και παρακολούθησης των εσωτερικών σωματικών αισθήσεων.

Η ψυχομετρική αξιολόγηση της κλίμακας περιλαμβάνει την εκτίμηση της αξιοπιστίας εσωτερικής συνοχής μέσω των συντελεστών Cronbach’s α και McDonald’s ω, της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability), καθώς και της εγκυρότητας κατασκευής μέσω Εξερευνητικής (EFA) και Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης (CFA). Επιπλέον, εξετάζεται η συγκλίνουσα εγκυρότητα με εργαλεία αξιολόγησης της ενσυνειδητότητας (mindfulness), της ενδοδεκτικότητας, της συναισθηματικής επίγνωσης και της σωματοποίησης, καθώς και η διακριτή εγκυρότητα έναντι δεικτών άγχους, κατάθλιψης και ψυχολογικής δυσφορίας.

Η διεθνής βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι το BAQ παρουσιάζει ικανοποιητική αξιοπιστία και σταθερή παραγοντική δομή σε διαφορετικούς πληθυσμούς, γεγονός που το καθιστά κατάλληλο τόσο για ερευνητικές όσο και για κλινικές εφαρμογές.

Ανάλυση δεδομένων

Η στατιστική ανάλυση περιλαμβάνει τον υπολογισμό της συνολικής βαθμολογίας και, όπου προβλέπεται, επιμέρους δεικτών σωματικής επίγνωσης. Η περιγραφική στατιστική περιλαμβάνει μέσους όρους, τυπικές αποκλίσεις, διαμέσους, ποσοστιαίες κατανομές και ελέγχους κανονικότητας.

Η αξιοπιστία του εργαλείου εξετάζεται μέσω των συντελεστών Cronbach’s α και McDonald’s ω, ενώ η παραγοντική δομή διερευνάται με Exploratory Factor Analysis (EFA) και Confirmatory Factor Analysis (CFA). Οι βαθμολογίες του BAQ-18 μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε αναλύσεις συσχέτισης, πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση, λογιστική παλινδρόμηση και μοντέλα δομικών εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM), με σκοπό τη διερεύνηση της σχέσης της σωματικής επίγνωσης με μεταβλητές όπως το άγχος, η κατάθλιψη, η ποιότητα ζωής, η συναισθηματική νοημοσύνη, η ενσυνειδητότητα, ο χρόνιος πόνος, οι διαταραχές πρόσληψης τροφής και οι ψυχοσωματικές εκδηλώσεις.

Το BAQ-18 χρησιμοποιείται επίσης σε διαχρονικές μελέτες για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας παρεμβάσεων όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, η θεραπεία βασισμένη στην ενσυνειδητότητα (Mindfulness-Based Interventions), η γιόγκα και άλλες τεχνικές σωματικής επίγνωσης.

Εφαρμογές

Το BAQ-18 χρησιμοποιείται σε ερευνητικά πρωτόκολλα και κλινικές αξιολογήσεις που αφορούν την ψυχική υγεία, τις ψυχοσωματικές διαταραχές, τις αγχώδεις διαταραχές, τις διαταραχές πανικού, τον χρόνιο πόνο και τις διαταραχές διατροφής. Παράλληλα, αξιοποιείται στην αξιολόγηση προγραμμάτων ενσυνειδητότητας, σωματικής άσκησης και ψυχοεκπαίδευσης, καθώς και σε μελέτες που εξετάζουν τη σχέση της σωματικής επίγνωσης με την ψυχική ευεξία, την αυτορρύθμιση και τη συνολική ποιότητα ζωής.

Βιβλιογραφία

Shields, S. A., Mallory, M. E., & Simon, A. (1989). The Body Awareness Questionnaire: Reliability and validity. Journal of Personality Assessment, 53(4), 802–815.

Mehling, W. E., Price, C., Daubenmier, J. J., Acree, M., Bartmess, E., & Stewart, A. (2012). The Multidimensional Assessment of Interoceptive Awareness (MAIA). PLoS ONE, 7(11), e48230.

Mehling, W. E. (2016). Differentiating attention styles and regulatory aspects of self-reported interoceptive sensibility. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 371(1708), 20160013.

Khalsa, S. S., Adolphs, R., Cameron, O. G., et al. (2018). Interoception and mental health: A roadmap. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, 3(6), 501–513.

Treves, I. N., Tello, L. Y., Davidson, R. J., & Goldberg, S. B. (2019). The relationship between mindfulness and objective measures of body awareness: A meta-analysis. Scientific Reports, 9, 17386.