Περιγραφή της Κλίμακας

Η Κλίμακα Χρησιμότητας, Πρόθεσης και Γνώσης για την Αντισύλληψη (Contraceptive Utilities, Intention, and Knowledge Scale – CUIAKS) αποτελεί ένα ερευνητικό εργαλείο που χρησιμοποιείται για τη διερεύνηση των αντιλήψεων, των προθέσεων και του επιπέδου γνώσης των ατόμων σχετικά με τις αντισυλληπτικές μεθόδους.

Η χρήση αντισύλληψης δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη διαθεσιμότητα των σχετικών μέσων. Επηρεάζεται επίσης από τις γνώσεις του ατόμου, τις προσωπικές του πεποιθήσεις, την αντιλαμβανόμενη αποτελεσματικότητα των μεθόδων, την πρόθεση χρήσης τους και την ικανότητα λήψης ενημερωμένων αποφάσεων. Για τον λόγο αυτό, η CUIAKS επιχειρεί να προσεγγίσει την αντισυλληπτική συμπεριφορά ως ένα πολυδιάστατο φαινόμενο και όχι ως μία απλή επιλογή χρήσης ή μη χρήσης κάποιας μεθόδου.

Η κλίμακα μπορεί να αξιοποιηθεί σε έρευνες δημόσιας υγείας, σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας, αγωγής υγείας, κοινωνικής ψυχολογίας και πρόληψης ανεπιθύμητων εγκυμοσυνών. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε εφηβικούς και νεανικούς πληθυσμούς, σε φοιτητές, σε άτομα αναπαραγωγικής ηλικίας και σε ομάδες που συμμετέχουν σε προγράμματα σεξουαλικής εκπαίδευσης.

Στόχος της Κλίμακας

Βασικός στόχος της CUIAKS είναι η συστηματική αξιολόγηση των παραγόντων που μπορούν να επηρεάσουν την πρόθεση και την απόφαση χρήσης αντισύλληψης. Ειδικότερα, εξετάζεται κατά πόσο τα άτομα θεωρούν τις αντισυλληπτικές μεθόδους χρήσιμες, αποτελεσματικές και κατάλληλες, εάν προτίθενται να τις χρησιμοποιήσουν στο μέλλον και σε ποιο βαθμό διαθέτουν ορθές γνώσεις σχετικά με αυτές.

Μέσα από την ανάλυση των επιμέρους διαστάσεων μπορούν να εντοπιστούν ελλείψεις γνώσεων, λανθασμένες αντιλήψεις, χαμηλή πρόθεση χρήσης ή αρνητικές στάσεις απέναντι στην αντισύλληψη. Τα ευρήματα αυτά μπορούν να αξιοποιηθούν για τον σχεδιασμό πιο στοχευμένων παρεμβάσεων σεξουαλικής αγωγής και προαγωγής της αναπαραγωγικής υγείας.

Η κλίμακα μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας εκπαιδευτικών προγραμμάτων, μέσω σύγκρισης των απαντήσεων πριν και μετά την εφαρμογή μιας παρέμβασης.

Διαστάσεις της Κλίμακας

Η CUIAKS οργανώνεται γύρω από τρεις βασικές εννοιολογικές διαστάσεις: τη χρησιμότητα της αντισύλληψης, την πρόθεση χρήσης αντισύλληψης και τη γνώση σχετικά με τις διαθέσιμες αντισυλληπτικές μεθόδους.

Χρησιμότητα της Αντισύλληψης

Η διάσταση της χρησιμότητας εξετάζει τον βαθμό στον οποίο το άτομο θεωρεί ότι η αντισύλληψη είναι αποτελεσματική, ωφέλιμη και σημαντική για την προστασία της σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας.

Οι σχετικές δηλώσεις μπορεί να αφορούν την πρόληψη μιας ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης, την υπεύθυνη λήψη αποφάσεων και τα οφέλη που αποδίδονται σε διαφορετικές μεθόδους αντισύλληψης. Είναι σημαντικό να διευκρινίζεται ότι δεν προστατεύουν όλες οι αντισυλληπτικές μέθοδοι από τις σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις. Η προστασία από τέτοιες λοιμώξεις αφορά κυρίως τη σωστή και συνεπή χρήση προφυλακτικού.

Υψηλότερη βαθμολογία στη συγκεκριμένη διάσταση υποδηλώνει θετικότερη αντίληψη για την αξία και τα οφέλη της αντισύλληψης.

Πρόθεση Χρήσης Αντισύλληψης

Η διάσταση της πρόθεσης εξετάζει πόσο πιθανό είναι το άτομο να χρησιμοποιήσει κάποια μέθοδο αντισύλληψης σε μελλοντικές σεξουαλικές επαφές.

Η πρόθεση συμπεριφοράς θεωρείται σημαντικός προγνωστικός παράγοντας της μελλοντικής συμπεριφοράς, χωρίς ωστόσο να ταυτίζεται πάντοτε με την πραγματική χρήση. Παράγοντες όπως η πρόσβαση σε αντισυλληπτικά μέσα, η επικοινωνία με τον σύντροφο, οι κοινωνικές αντιλήψεις, η αίσθηση προσωπικού ελέγχου και οι οικονομικοί ή πρακτικοί περιορισμοί μπορούν να επηρεάσουν τη μετάβαση από την πρόθεση στην εφαρμογή.

Υψηλή βαθμολογία στην πρόθεση υποδηλώνει μεγαλύτερη πιθανότητα σχεδιαζόμενης χρήσης αντισύλληψης, ενώ χαμηλότερη βαθμολογία μπορεί να σχετίζεται με αμφιθυμία, ανεπαρκή ενημέρωση ή δυσκολίες πρόσβασης και επικοινωνίας.

Γνώση για την Αντισύλληψη

Η διάσταση της γνώσης αξιολογεί κατά πόσο οι συμμετέχοντες γνωρίζουν τις βασικές αντισυλληπτικές μεθόδους, τον τρόπο ορθής χρήσης τους, την αποτελεσματικότητά τους, τα πλεονεκτήματα και τους περιορισμούς τους.

Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει γνώσεις σχετικά με το προφυλακτικό, τα αντισυλληπτικά δισκία, τις ενδομήτριες μεθόδους, την επείγουσα αντισύλληψη και άλλες διαθέσιμες επιλογές. Η συγκεκριμένη διάσταση μπορεί να διαμορφώνεται με ερωτήσεις τύπου σωστό ή λάθος, ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής ή δηλώσεις συμφωνίας, ανάλογα με την έκδοση του εργαλείου.

Υψηλότερη βαθμολογία υποδηλώνει καλύτερη κατανόηση των αντισυλληπτικών μεθόδων. Ωστόσο, η υψηλή γνώση δεν συνεπάγεται αυτόματα και συνεπή χρήση, καθώς η συμπεριφορά επηρεάζεται από κοινωνικούς, συναισθηματικούς και διαπροσωπικούς παράγοντες.

Βαθμολόγηση

Οι δηλώσεις που αφορούν τις στάσεις και την πρόθεση χρήσης αξιολογούνται συνήθως σε κλίμακα Likert πέντε βαθμίδων, από το 1, που μπορεί να αντιστοιχεί στο «διαφωνώ απόλυτα» ή «καθόλου πιθανό», έως το 5, που αντιστοιχεί στο «συμφωνώ απόλυτα» ή «πολύ πιθανό».

Οι βαθμολογίες υπολογίζονται ξεχωριστά για κάθε διάσταση. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε το άθροισμα είτε ο μέσος όρος των απαντήσεων των ερωτήσεων που ανήκουν στην ίδια υποκλίμακα.

Σε περίπτωση ύπαρξης αρνητικά διατυπωμένων ερωτήσεων απαιτείται προηγουμένως αντίστροφη βαθμολόγηση. Για παράδειγμα, σε μια πενταβάθμια κλίμακα, η απάντηση 1 μετατρέπεται σε 5, η απάντηση 2 σε 4, ενώ η απάντηση 3 παραμένει αμετάβλητη.

Οι ερωτήσεις γνώσεων πρέπει να βαθμολογούνται με βάση την ορθότητα της απάντησης. Συνήθως, η σωστή απάντηση λαμβάνει μία μονάδα και η λανθασμένη ή η επιλογή «δεν γνωρίζω» μηδενική βαθμολογία. Δεν είναι μεθοδολογικά ορθό να συνδυάζονται χωρίς έλεγχο οι βαθμολογίες γνώσης με τις βαθμολογίες στάσεων και πρόθεσης, καθώς αντιπροσωπεύουν διαφορετικά ψυχομετρικά χαρακτηριστικά.

Ερμηνεία των Αποτελεσμάτων

Η ερμηνεία της CUIAKS πραγματοποιείται κυρίως σε επίπεδο υποκλιμάκων. Η δημιουργία μίας ενιαίας συνολικής βαθμολογίας δεν συνιστάται, εκτός εάν υποστηρίζεται από τη θεωρητική δομή και την παραγοντική ανάλυση της συγκεκριμένης έκδοσης.

Υψηλή βαθμολογία στη χρησιμότητα υποδηλώνει θετική αντίληψη για τα οφέλη της αντισύλληψης. Υψηλή βαθμολογία στην πρόθεση δείχνει αυξημένη προθυμία μελλοντικής χρήσης, ενώ υψηλή βαθμολογία στη γνώση αντανακλά καλύτερη ενημέρωση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιπτώσεις στις οποίες οι τρεις διαστάσεις δεν ακολουθούν το ίδιο πρότυπο. Ένα άτομο μπορεί, για παράδειγμα, να διαθέτει επαρκείς γνώσεις αλλά να παρουσιάζει χαμηλή πρόθεση χρήσης. Αντίστοιχα, μπορεί να έχει θετική στάση απέναντι στην αντισύλληψη, αλλά περιορισμένες γνώσεις σχετικά με τη σωστή εφαρμογή των διαθέσιμων μεθόδων.

Η εξέταση αυτών των διαφορών μπορεί να προσφέρει πιο ουσιαστικά συμπεράσματα από μία απλή συνολική βαθμολογία.

Ψυχομετρικές Ιδιότητες

Πριν από τη χρήση της CUIAKS σε ερευνητικό ή κλινικό πλαίσιο είναι απαραίτητο να εξετάζονται οι ψυχομετρικές ιδιότητες της συγκεκριμένης έκδοσης. Η αξιοπιστία των υποκλιμάκων στάσεων και πρόθεσης μπορεί να εκτιμηθεί μέσω του συντελεστή Cronbach’s α ή του McDonald’s ω.

Για τη διάσταση της γνώσης, όταν οι ερωτήσεις βαθμολογούνται ως σωστές ή λανθασμένες, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο δείκτης KR-20, ο οποίος αποτελεί κατάλληλο μέτρο εσωτερικής συνοχής για διχοτομικά στοιχεία.

Η εγκυρότητα κατασκευής μπορεί να εξεταστεί μέσω διερευνητικής παραγοντικής ανάλυσης και επιβεβαιωτικής παραγοντικής ανάλυσης. Παράλληλα, η συγκλίνουσα εγκυρότητα μπορεί να αξιολογηθεί μέσω της συσχέτισης της κλίμακας με μεταβλητές όπως η αυτοαποτελεσματικότητα, οι στάσεις απέναντι στην αντισύλληψη και η προηγούμενη χρήση αντισυλληπτικών μεθόδων.

Σε περίπτωση μετάφρασης της κλίμακας στα ελληνικά απαιτείται διαδικασία γλωσσικής και πολιτισμικής προσαρμογής, πιλοτική εφαρμογή και έλεγχος της κατανόησης των ερωτήσεων από τον πληθυσμό-στόχο.

Στατιστική Ανάλυση

Η στατιστική ανάλυση των δεδομένων μπορεί να ξεκινήσει με τον υπολογισμό μέσων όρων, τυπικών αποκλίσεων, διαμέσων, ελάχιστων και μέγιστων τιμών για κάθε υποκλίμακα. Παράλληλα, εξετάζεται η κατανομή των απαντήσεων, η ύπαρξη ακραίων τιμών και το ποσοστό ελλιπών δεδομένων.

Οι διαφορές μεταξύ ομάδων μπορούν να διερευνηθούν με t-test ή ανάλυση διακύμανσης, όταν πληρούνται οι αντίστοιχες προϋποθέσεις. Σε διαφορετική περίπτωση μπορούν να χρησιμοποιηθούν μη παραμετρικές μέθοδοι, όπως το Mann–Whitney ή το Kruskal–Wallis.

Η σχέση της γνώσης, της χρησιμότητας και της πρόθεσης μπορεί να εξεταστεί με συντελεστές συσχέτισης Pearson ή Spearman. Για την πρόβλεψη της πρόθεσης χρήσης μπορούν να εφαρμοστούν μοντέλα γραμμικής παλινδρόμησης, ενώ για την πρόβλεψη της πραγματικής χρήσης αντισύλληψης μπορούν να χρησιμοποιηθούν μοντέλα λογιστικής παλινδρόμησης.

Σε πιο σύνθετα ερευνητικά μοντέλα μπορεί να διερευνηθεί κατά πόσο η γνώση επηρεάζει την πρόθεση μέσω των στάσεων ή της αντιλαμβανόμενης χρησιμότητας. Τέτοιες σχέσεις μπορούν να αναλυθούν μέσω ανάλυσης διαμεσολάβησης ή μοντέλων δομικών εξισώσεων.

Ερευνητικές Εφαρμογές

Η CUIAKS μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση διαφορών ως προς την ηλικία, το φύλο, το επίπεδο εκπαίδευσης, την οικογενειακή κατάσταση, την προηγούμενη σεξουαλική εμπειρία και την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας.

Επιπλέον, μπορεί να εφαρμοστεί για την αξιολόγηση προγραμμάτων σεξουαλικής αγωγής σε σχολεία, πανεπιστήμια, δομές υγείας και κοινότητες. Η σύγκριση των βαθμολογιών πριν και μετά την παρέμβαση επιτρέπει την εκτίμηση πιθανών αλλαγών στη γνώση, στις στάσεις και στην πρόθεση χρήσης αντισύλληψης.

Το εργαλείο μπορεί επίσης να συμβάλει στον εντοπισμό ομάδων που χρειάζονται πιο εξειδικευμένη ενημέρωση, διευκολύνοντας τον σχεδιασμό παρεμβάσεων προσαρμοσμένων στις πραγματικές ανάγκες του πληθυσμού.

Περιορισμοί

Οι απαντήσεις στην κλίμακα βασίζονται στην αυτοαναφορά και μπορεί να επηρεάζονται από την κοινωνικά επιθυμητή απόκριση. Επειδή η αντισύλληψη αποτελεί ευαίσθητο προσωπικό θέμα, ορισμένοι συμμετέχοντες ενδέχεται να υποτιμήσουν ή να υπερεκτιμήσουν τις γνώσεις, τις στάσεις ή τις προθέσεις τους.

Η πρόθεση χρήσης δεν πρέπει να θεωρείται ταυτόσημη με την πραγματική συμπεριφορά. Η πραγματική χρήση αντισύλληψης μπορεί να εξαρτάται από παράγοντες που δεν καταγράφονται πλήρως από την κλίμακα, όπως η επικοινωνία με τον σύντροφο, η διαθεσιμότητα των μεθόδων, το κόστος, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και οι κοινωνικοί περιορισμοί.

Για την προστασία των συμμετεχόντων απαιτείται ανώνυμη και εμπιστευτική συλλογή δεδομένων, σαφής ενημερωμένη συγκατάθεση και ιδιαίτερη προσοχή όταν η έρευνα αφορά ανηλίκους.

Συμπεράσματα

Η Κλίμακα Χρησιμότητας, Πρόθεσης και Γνώσης για την Αντισύλληψη αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για την πολυδιάστατη διερεύνηση της αντισυλληπτικής συμπεριφοράς. Η ταυτόχρονη αξιολόγηση των γνώσεων, των αντιλήψεων και της πρόθεσης προσφέρει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα των παραγόντων που συνδέονται με τη λήψη αποφάσεων για την αντισύλληψη.

Η ορθή χρήση της προϋποθέτει σαφή ορισμό των υποκλιμάκων, κατάλληλη βαθμολόγηση, έλεγχο αξιοπιστίας και εγκυρότητας και προσεκτική ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Δεν αποτελεί διαγνωστικό εργαλείο ούτε αντικαθιστά την εξατομικευμένη συμβουλευτική από επαγγελματίες υγείας.

Βιβλιογραφία

Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211.

Ajzen, I., & Fishbein, M. (1980). Understanding Attitudes and Predicting Social Behavior. Prentice Hall.

Glanz, K., Rimer, B. K., & Viswanath, K. (Eds.). (2008). Health Behavior and Health Education: Theory, Research, and Practice (4th ed.). Jossey-Bass.

Rosenstock, I. M., Strecher, V. J., & Becker, M. H. (1988). Social learning theory and the Health Belief Model. Health Education Quarterly, 15(2), 175–183.

Trussell, J. (2011). Contraceptive failure in the United States. Contraception, 83(5), 397–404.