Περιγραφή της κλίμακας

Το Μέτρο Ανθεκτικότητας Παιδιών και Νέων (Child and Youth Resilience Measure – CYRM-28) αποτελεί ένα πολυδιάστατο ψυχομετρικό εργαλείο για την αξιολόγηση των ατομικών, οικογενειακών, κοινωνικών και πολιτισμικών πόρων που υποστηρίζουν την ψυχική ανθεκτικότητα των νέων.

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα σταθερό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Προσεγγίζεται ως μια δυναμική διαδικασία, μέσα από την οποία το παιδί ή ο νέος αξιοποιεί προσωπικές δεξιότητες, υποστηρικτικές σχέσεις και διαθέσιμους πόρους του περιβάλλοντός του για να αντιμετωπίσει δυσκολίες, κινδύνους και στρεσογόνες καταστάσεις.

Το CYRM-28 δημοσιεύθηκε το 2011 και συνδέεται με το ερευνητικό έργο των Liebenberg, Ungar και Van de Vijver. Η ανάπτυξή του βασίστηκε στην ανάγκη δημιουργίας ενός εργαλείου που να μπορεί να αποτυπώνει την ανθεκτικότητα σε διαφορετικά κοινωνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα και όχι αποκλειστικά μέσα από ένα δυτικό ή ατομοκεντρικό θεωρητικό πλαίσιο.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η βασική θεωρητική αρχή του CYRM-28 είναι ότι η ικανότητα αντιμετώπισης των αντιξοοτήτων δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις εσωτερικές ικανότητες του ατόμου. Επηρεάζεται επίσης από την ποιότητα των σχέσεων με τους γονείς και τους φροντιστές, την υποστήριξη των συνομηλίκων, τη σύνδεση με την κοινότητα, την πρόσβαση στην εκπαίδευση και τη συμμετοχή σε πολιτισμικές ή πνευματικές δραστηριότητες.

Με αυτή την προσέγγιση, η ανθεκτικότητα θεωρείται αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στο άτομο και στο περιβάλλον του. Ένας νέος μπορεί να διαθέτει προσωπικές δεξιότητες, αλλά να δυσκολεύεται να τις αξιοποιήσει όταν απουσιάζουν οι κατάλληλες οικογενειακές, κοινωνικές ή θεσμικές συνθήκες. Αντίστοιχα, ένα υποστηρικτικό περιβάλλον μπορεί να περιορίσει τις αρνητικές συνέπειες δύσκολων εμπειριών και να ενισχύσει τη θετική προσαρμογή.

Ανάπτυξη του CYRM-28

Η αρχική ανάπτυξη του εργαλείου πραγματοποιήθηκε με σχεδιασμό μικτών μεθόδων, συνδυάζοντας ποιοτικές και ποσοτικές ερευνητικές διαδικασίες. Στην αρχική διεθνή μελέτη συμμετείχαν 1.451 νέοι ηλικίας 13 έως 23 ετών από 11 χώρες.

Η επιλογή των συμμετεχόντων επιδίωξε να εξασφαλίσει σημαντική διαφοροποίηση ως προς το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο, τις συνθήκες διαβίωσης και τους κινδύνους στους οποίους εκτίθεντο οι νέοι.

Η διαπολιτισμική διαδικασία ανάπτυξης αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό του CYRM-28. Το εργαλείο σχεδιάστηκε ώστε να εξετάζει όχι μόνο γενικούς προσωπικούς πόρους αλλά και κοινωνικά και πολιτισμικά στοιχεία που μπορεί να αποκτούν διαφορετική σημασία ανάλογα με την κοινότητα στην οποία ζει ο νέος.

Στόχος της κλίμακας

Βασικός στόχος του CYRM-28 είναι η συστηματική αξιολόγηση των διαθέσιμων πόρων ανθεκτικότητας που μπορούν να υποστηρίξουν την προσαρμογή ενός παιδιού ή νέου απέναντι σε δύσκολες συνθήκες.

Η κλίμακα δεν αξιολογεί μόνο το κατά πόσο ο συμμετέχων αισθάνεται δυνατός ή ικανός. Εξετάζει επίσης εάν διαθέτει σχέσεις εμπιστοσύνης, πρόσβαση σε υποστηρικτικά πρόσωπα, αίσθηση κοινωνικής ένταξης, σύνδεση με την πολιτισμική του ταυτότητα και ευκαιρίες συμμετοχής στην εκπαίδευση και στην κοινότητα.

Τα αποτελέσματα μπορούν να συμβάλουν στον εντοπισμό προστατευτικών παραγόντων, αλλά και περιοχών στις οποίες απαιτείται πρόσθετη υποστήριξη. Η πληροφορία αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί στον σχεδιασμό προγραμμάτων πρόληψης, ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων και δράσεων ενδυνάμωσης παιδιών και νέων.

Δομή του CYRM-28

Το CYRM-28 περιλαμβάνει συνολικά 28 ερωτήματα, τα οποία οργανώνονται σε τρεις ευρύτερες διαστάσεις ανθεκτικότητας: την ατομική διάσταση, τη διάσταση της σχέσης με τους φροντιστές και τη διάσταση του κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος.

Η ατομική διάσταση περιλαμβάνει στοιχεία που αφορούν τις προσωπικές δεξιότητες, την κοινωνική ικανότητα και την υποστήριξη από συνομηλίκους. Διερευνά κατά πόσο ο νέος μπορεί να επιλύει προβλήματα, να συνεργάζεται με άλλους, να δημιουργεί σχέσεις και να αναζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται.

Η διάσταση της φροντίδας εξετάζει τη σωματική και ψυχολογική υποστήριξη που λαμβάνει ο νέος από τους γονείς ή τα βασικά πρόσωπα φροντίδας. Περιλαμβάνει την αίσθηση ασφάλειας, τη συναισθηματική εγγύτητα, την καθοδήγηση και τη διαθεσιμότητα των φροντιστών.

Η διάσταση του περιβάλλοντος αφορά την πνευματικότητα, την πολιτισμική σύνδεση, την εκπαίδευση και το αίσθημα του ανήκειν στην κοινότητα. Εξετάζει κατά πόσο ο νέος αισθάνεται ότι αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικού συνόλου και έχει πρόσβαση σε δομές και αξίες που υποστηρίζουν την ανάπτυξή του.

Βαθμονόμηση των ερωτήσεων

Οι συμμετέχοντες αξιολογούν τον βαθμό στον οποίο κάθε πρόταση τους αντιπροσωπεύει, χρησιμοποιώντας πενταβάθμια κλίμακα Likert. Οι απαντήσεις εκτείνονται από το 1, «καθόλου», έως το 5, «πολύ».

Υψηλότερες βαθμολογίες εκφράζουν μεγαλύτερη παρουσία προσωπικών, οικογενειακών και κοινωνικών πόρων ανθεκτικότητας. Η ερμηνεία μπορεί να πραγματοποιείται τόσο με βάση τη συνολική βαθμολογία όσο και μέσα από τις επιμέρους διαστάσεις, εφόσον ακολουθούνται οι οδηγίες βαθμολόγησης της χρησιμοποιούμενης έκδοσης.

Οι υποκλίμακες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απομονωμένα. Ένας νέος μπορεί, για παράδειγμα, να παρουσιάζει υψηλές ατομικές δεξιότητες αλλά περιορισμένη οικογενειακή υποστήριξη. Η εξέταση του προφίλ των επιμέρους βαθμολογιών προσφέρει επομένως περισσότερες πληροφορίες από μία μόνο συνολική τιμή.

Χορήγηση της κλίμακας

Το CYRM-28 μπορεί να χορηγηθεί ατομικά ή ομαδικά, σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή. Πριν από τη συμπλήρωση είναι σημαντικό να παρέχονται σαφείς οδηγίες και να διασφαλίζεται ότι οι συμμετέχοντες κατανοούν το περιεχόμενο των ερωτήσεων και τις επιλογές απάντησης.

Η γλώσσα της κλίμακας πρέπει να είναι κατάλληλη για την ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο και το πολιτισμικό πλαίσιο του δείγματος. Όταν εφαρμόζεται σε διαφορετικό γλωσσικό ή πολιτισμικό πληθυσμό, απαιτείται διαδικασία μετάφρασης, αντίστροφης μετάφρασης, πιλοτικής εφαρμογής και ψυχομετρικού ελέγχου.

Σε έρευνες με ανήλικους συμμετέχοντες είναι απαραίτητη η τήρηση των κανόνων ερευνητικής δεοντολογίας, η ενημερωμένη συγκατάθεση του γονέα ή κηδεμόνα και η συναίνεση του ίδιου του παιδιού ή εφήβου, ανάλογα με την ηλικία και το εφαρμοζόμενο πρωτόκολλο.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Στην αρχική αξιολόγηση του εργαλείου αναφέρθηκαν ικανοποιητικά έως υψηλά επίπεδα εσωτερικής συνέπειας. Οι συντελεστές Cronbach’s α για τη συνολική κλίμακα και τις επιμέρους εφαρμογές κυμάνθηκαν από 0,65 έως 0,91.

Για τις τρεις βασικές διαστάσεις αναφέρθηκαν συντελεστές εσωτερικής συνέπειας 0,803 για την ατομική διάσταση, 0,833 για τη διάσταση της φροντίδας και 0,794 για τη διάσταση του περιβάλλοντος.

Οι δείκτες αυτοί υποστηρίζουν τη συνοχή των στοιχείων, δεν αποτελούν όμως μόνιμες ιδιότητες της κλίμακας. Η αξιοπιστία πρέπει να επανεξετάζεται σε κάθε νέο δείγμα, καθώς μπορεί να επηρεάζεται από την ηλικία, τη γλώσσα, το πολιτισμικό πλαίσιο και τα χαρακτηριστικά του πληθυσμού.

Η εγκυρότητα κατασκευής μπορεί να εξεταστεί μέσω επιβεβαιωτικής παραγοντικής ανάλυσης, ώστε να αξιολογηθεί κατά πόσο η θεωρητική διάρθρωση του εργαλείου υποστηρίζεται από τα δεδομένα. Σε διαπολιτισμικές έρευνες είναι σημαντικός και ο έλεγχος της μετρητικής ισοδυναμίας, προτού συγκριθούν οι μέσες βαθμολογίες διαφορετικών χωρών ή κοινωνικών ομάδων.

Στατιστική ανάλυση των δεδομένων

Η στατιστική επεξεργασία μπορεί να ξεκινήσει με τον υπολογισμό του μέσου όρου, της τυπικής απόκλισης, της διαμέσου, του ενδοτεταρτημοριακού εύρους και των ελάχιστων και μέγιστων τιμών για τη συνολική κλίμακα και τις επιμέρους διαστάσεις.

Πριν από τον υπολογισμό των βαθμολογιών απαιτείται έλεγχος για ελλιπείς απαντήσεις, ακραίες τιμές και πιθανά σφάλματα καταχώρισης. Η διαχείριση των ελλιπών δεδομένων πρέπει να βασίζεται σε προκαθορισμένο κανόνα και να αναφέρεται με σαφήνεια στη μεθοδολογία της έρευνας.

Η εσωτερική συνοχή μπορεί να εξεταστεί με τον συντελεστή Cronbach’s α και συμπληρωματικά με τον συντελεστή McDonald’s ω. Η αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων μπορεί να αξιολογηθεί με τον ενδοταξικό συντελεστή συσχέτισης, όταν η κλίμακα χορηγείται στα ίδια άτομα σε δύο χρονικά σημεία.

Για τη διερεύνηση διαφορών μεταξύ ομάδων μπορούν να χρησιμοποιηθούν έλεγχοι t, ανάλυση διακύμανσης ή οι αντίστοιχες μη παραμετρικές μέθοδοι. Η σχέση της ανθεκτικότητας με την ψυχική υγεία, την κοινωνική υποστήριξη, το τραύμα, τη σχολική προσαρμογή ή την ποιότητα ζωής μπορεί να εξεταστεί μέσω συσχετίσεων και μοντέλων παλινδρόμησης.

Σε διαχρονικές μελέτες ή αξιολογήσεις παρεμβάσεων μπορούν να εφαρμοστούν μοντέλα επαναλαμβανόμενων μετρήσεων και γραμμικά μικτά μοντέλα. Οι μέθοδοι αυτές επιτρέπουν την εκτίμηση της μεταβολής της ανθεκτικότητας στον χρόνο και τη διερεύνηση παραγόντων που σχετίζονται με διαφορετικές πορείες εξέλιξης.

Εφαρμογές

Το CYRM-28 μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην αναπτυξιακή ψυχολογία, την κοινωνική εργασία, την εκπαίδευση, τη δημόσια υγεία, την παιδοψυχιατρική και την κοινοτική ψυχική υγεία.

Είναι κατάλληλο για έρευνες με παιδιά και νέους που αντιμετωπίζουν κοινωνικές ή οικονομικές αντιξοότητες, οικογενειακές δυσκολίες, μετανάστευση, προσφυγικές εμπειρίες, χρόνιες παθήσεις ή έκθεση σε τραυματικά γεγονότα. Μπορεί επίσης να εφαρμοστεί σε γενικούς μαθητικούς και νεανικούς πληθυσμούς για την καταγραφή των προστατευτικών παραγόντων που συνδέονται με τη θετική προσαρμογή.

Η κλίμακα μπορεί να χρησιμοποιηθεί πριν και μετά από ένα πρόγραμμα παρέμβασης, προκειμένου να αξιολογηθεί εάν ενισχύθηκαν οι προσωπικές δεξιότητες, οι υποστηρικτικές σχέσεις και η σύνδεση του νέου με το κοινωνικό του περιβάλλον.

Περιορισμοί και ορθή ερμηνεία

Το CYRM-28 αποτελεί εργαλείο αξιολόγησης πόρων ανθεκτικότητας και όχι διαγνωστική κλίμακα ψυχικών διαταραχών. Μια χαμηλή βαθμολογία δεν αποδεικνύει την παρουσία ψυχοπαθολογίας, όπως και μια υψηλή βαθμολογία δεν αποκλείει την ύπαρξη συναισθηματικών ή συμπεριφορικών δυσκολιών.

Οι απαντήσεις βασίζονται στην αυτοαναφορά και μπορεί να επηρεάζονται από την κοινωνικά επιθυμητή απόκριση, τη διάθεση του συμμετέχοντα και την κατανόηση των ερωτήσεων. Για πληρέστερη αξιολόγηση, τα αποτελέσματα είναι χρήσιμο να συνδυάζονται με συνεντεύξεις, παρατηρήσεις και πληροφορίες από γονείς, εκπαιδευτικούς ή επαγγελματίες.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων. Πριν από τη σύγκριση των βαθμολογιών πρέπει να εξετάζεται εάν οι ερωτήσεις έχουν την ίδια εννοιολογική σημασία και λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο σε όλους τους πληθυσμούς.

Συμπέρασμα

Το Μέτρο Ανθεκτικότητας Παιδιών και Νέων αποτελεί ένα ολοκληρωμένο εργαλείο για την αξιολόγηση των προστατευτικών πόρων που υποστηρίζουν την προσαρμογή απέναντι στις αντιξοότητες. Η πολυδιάστατη δομή του επιτρέπει την εξέταση της ανθεκτικότητας σε ατομικό, οικογενειακό, κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο.

Η αξιοποίησή του μπορεί να προσφέρει σημαντικές πληροφορίες για τον σχεδιασμό παρεμβάσεων, την αξιολόγηση προγραμμάτων πρόληψης και την κατανόηση των παραγόντων που ενισχύουν τη θετική ανάπτυξη των νέων. Η ορθή εφαρμογή του προϋποθέτει κατάλληλη πολιτισμική προσαρμογή, έλεγχο των ψυχομετρικών ιδιοτήτων και ερμηνεία των αποτελεσμάτων σε συνδυασμό με το ευρύτερο κοινωνικό και αναπτυξιακό πλαίσιο.

Βιβλιογραφία

Ungar, M., & Liebenberg, L. (2011). Assessing resilience across cultures using mixed methods: Construction of the Child and Youth Resilience Measure. Journal of Mixed Methods Research, 5(2), 126–149.

Liebenberg, L., Ungar, M., & Van de Vijver, F. (2012). Validation of the Child and Youth Resilience Measure-28 among Canadian youth. Research on Social Work Practice, 22(2), 219–226.