Περιγραφή της Κλίμακας

Η Κλίμακα Αυτοαποτελεσματικότητας Αποφυγής Ναρκωτικών (Drug Avoidance Self-Efficacy Scale – DASES-16) αποτελεί ένα ψυχομετρικό εργαλείο που αξιολογεί τον βαθμό εμπιστοσύνης ενός ατόμου στην ικανότητά του να αντιστέκεται στη χρήση ναρκωτικών ή αλκοόλ όταν βρίσκεται αντιμέτωπο με καταστάσεις υψηλού κινδύνου. Αναπτύχθηκε από τους Martin, Wilkinson και Poulos και βασίζεται στη θεωρία της αυτοαποτελεσματικότητας (Self-Efficacy Theory) του Bandura, σύμφωνα με την οποία η πεποίθηση του ατόμου ότι μπορεί να διαχειριστεί αποτελεσματικά δύσκολες καταστάσεις αποτελεί σημαντικό παράγοντα πρόληψης της υποτροπής και διατήρησης της αποχής.

Η κλίμακα αποτελείται από 16 υποθετικά σενάρια, τα οποία περιγράφουν καθημερινές ή ιδιαίτερα στρεσογόνες καταστάσεις που ενδέχεται να αυξήσουν την επιθυμία για χρήση ουσιών. Οι συμμετέχοντες καλούνται να εκτιμήσουν κατά πόσο πιστεύουν ότι μπορούν να αποφύγουν τη χρήση ναρκωτικών ή αλκοόλ σε κάθε μία από αυτές τις περιστάσεις.

Η DASES-16 χρησιμοποιείται ευρέως στην ψυχολογία των εξαρτήσεων, την κλινική ψυχολογία, τα θεραπευτικά προγράμματα απεξάρτησης και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας παρεμβάσεων πρόληψης και θεραπείας.

Τι αξιολογεί η DASES-16;

Η DASES-16 αξιολογεί την αντιλαμβανόμενη αυτοαποτελεσματικότητα του ατόμου στην αποφυγή της χρήσης ουσιών σε διαφορετικές συναισθηματικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες.

Οι βασικές διαστάσεις που διερευνώνται περιλαμβάνουν:

  • αντίσταση στη χρήση ουσιών σε κοινωνικές περιστάσεις,
  • διαχείριση αρνητικών συναισθημάτων χωρίς χρήση ουσιών,
  • αντιμετώπιση θυμού και διαπροσωπικών συγκρούσεων,
  • διαχείριση κατάθλιψης και μοναξιάς,
  • αντίσταση σε πιέσεις από φίλους ή κοινωνικό περιβάλλον,
  • αντιμετώπιση του πειρασμού κατά τη διάρκεια περιόδων επιτυχίας ή εορτασμού,
  • διαχείριση της ανίας και της έλλειψης δραστηριοτήτων,
  • αντίσταση στην υποτροπή μετά από πιθανή παραβίαση της αποχής.

Η αξιολόγηση αυτών των παραγόντων επιτρέπει την εκτίμηση του κινδύνου υποτροπής και την αναγνώριση των καταστάσεων στις οποίες το άτομο χρειάζεται μεγαλύτερη θεραπευτική υποστήριξη.

Δομή της Κλίμακας

Η DASES-16 αποτελείται από 16 υποθετικά σενάρια, τα οποία περιγράφουν καταστάσεις υψηλού κινδύνου για χρήση ουσιών.

Οι καταστάσεις αυτές περιλαμβάνουν:

  • κοινωνικές συγκεντρώσεις,
  • πίεση από φίλους,
  • θυμό και συγκρούσεις,
  • άγχος και ψυχολογική πίεση,
  • κατάθλιψη και μοναξιά,
  • αϋπνία,
  • επιθυμία για εορτασμό,
  • ανία,
  • απογοήτευση μετά από υποτροπή,
  • συναισθηματική δυσφορία.

Η χρήση ρεαλιστικών σεναρίων επιτρέπει την εκτίμηση της αυτοαποτελεσματικότητας σε περιστάσεις που συχνά συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο υποτροπής.

Βαθμονόμηση της Κλίμακας

Οι απαντήσεις δίνονται σε επταβάθμια κλίμακα Likert, με τις ακόλουθες επιλογές:

  • 1 = Σίγουρα ναι
  • 2 = Μάλλον ναι
  • 3 = Πιθανότατα ναι
  • 4 = Δεν μπορώ να αποφασίσω
  • 5 = Μάλλον όχι
  • 6 = Πιθανότατα όχι
  • 7 = Σίγουρα όχι

Η συνολική βαθμολογία προκύπτει από το άθροισμα ή τον μέσο όρο των επιμέρους απαντήσεων, ανάλογα με το πρωτόκολλο εφαρμογής της κλίμακας.

Υψηλότερες βαθμολογίες αντιστοιχούν σε υψηλότερη αυτοαποτελεσματικότητα αποφυγής της χρήσης ουσιών, ενώ χαμηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν μεγαλύτερη δυσκολία αντίστασης στον πειρασμό και αυξημένο κίνδυνο υποτροπής.

Ερμηνεία των αποτελεσμάτων

Η DASES-16 επιτρέπει την αξιολόγηση:

  • της εμπιστοσύνης του ατόμου στην ικανότητά του να αποφεύγει τη χρήση ουσιών,
  • των καταστάσεων που θεωρούνται περισσότερο επικίνδυνες για υποτροπή,
  • της ετοιμότητας για διατήρηση της αποχής,
  • της αποτελεσματικότητας θεραπευτικών και συμβουλευτικών παρεμβάσεων,
  • της εξέλιξης της αυτοαποτελεσματικότητας κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Η κλίμακα χρησιμοποιείται κυρίως ως εργαλείο αξιολόγησης της πορείας της θεραπείας και του κινδύνου υποτροπής και δεν αποτελεί αυτόνομο διαγνωστικό μέσο για διαταραχές χρήσης ουσιών.

Εγκυρότητα και Αξιοπιστία

Η DASES-16 παρουσιάζει ικανοποιημένα ψυχομετρικά χαρακτηριστικά και έχει χρησιμοποιηθεί σε πληθώρα ερευνών που εξετάζουν την εξάρτηση από ουσίες και την πρόληψη της υποτροπής. Η αξιοπιστία της αξιολογείται μέσω της εσωτερικής συνέπειας και της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων, ενώ η εγκυρότητα υποστηρίζεται από σημαντικές συσχετίσεις με άλλες μετρήσεις αυτοαποτελεσματικότητας, κινήτρων για αλλαγή και συμπεριφορών χρήσης ουσιών.

Εφαρμογές στην έρευνα

Η DASES-16 χρησιμοποιείται σε μελέτες που αφορούν:

  • την εξάρτηση από ναρκωτικές ουσίες,
  • τη διαταραχή χρήσης αλκοόλ,
  • την πρόληψη της υποτροπής,
  • τη θεραπεία εξαρτήσεων,
  • τη συνέντευξη κινητοποίησης (Motivational Interviewing),
  • την αξιολόγηση θεραπευτικών προγραμμάτων,
  • την αυτοαποτελεσματικότητα στην αλλαγή συμπεριφοράς,
  • τη δημόσια υγεία,
  • την πρόληψη της χρήσης ουσιών,
  • την ψυχολογία των εξαρτήσεων.

Η αξιολόγηση της αντιλαμβανόμενης ικανότητας αντίστασης σε καταστάσεις υψηλού κινδύνου καθιστά την DASES-16 ένα ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο τόσο στην κλινική πράξη όσο και στην έρευνα, συμβάλλοντας στον σχεδιασμό εξατομικευμένων παρεμβάσεων για τη διατήρηση της αποχής και την πρόληψη της υποτροπής.

Βιβλιογραφία

Martin, G. W. (1992).

Martin, G. W., Wilkinson, D. A., & Poulos, C. X. (1995). The drug avoidance self-efficacy scale. Journal of Substance Abuse, 7(2), 151–163.