Στην επιστημονική έρευνα —και ιδιαίτερα στη στατιστική— οι έννοιες πληθυσμός και δείγμα αποτελούν κεντρικά σημεία αναφοράς. Η περιγραφική στατιστική εξετάζει και αναλύει τα δεδομένα που προέρχονται από το δείγμα, ενώ η επαγωγική στατιστική χρησιμοποιεί αυτά τα δεδομένα για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τον πληθυσμό από τον οποίο το δείγμα προήλθε
.
Παρότι συχνά αναφέρονται μαζί, πρόκειται για δύο ουσιωδώς διαφορετικές έννοιες που επιτελούν συμπληρωματικούς ρόλους.
Ορισμοί και βασικές έννοιες
Πληθυσμός
Ο πληθυσμός (population) είναι το σύνολο όλων των ομοειδών περιπτώσεων —ανθρώπων, αντικειμένων ή χαρακτηριστικών— στο οποίο επιθυμούμε να γενικεύσουμε τα αποτελέσματα της έρευνάς μας
.
Μερικές κρίσιμες επισημάνσεις για την κατανόηση της έννοιας:
- ο πληθυσμός δεν αφορά μόνο ανθρώπους, αλλά κάθε ομοειδή ομάδα οντοτήτων,
- ορίζεται από συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, όχι από αριθμητική καταμέτρηση,
- το ακριβές μέγεθός του είναι συχνά άγνωστο.
Δείγμα
Το δείγμα (sample) είναι ένα υποσύνολο του πληθυσμού, αποτελούμενο από επιλεγμένες δειγματοληπτικές μονάδες, με σκοπό την εξαγωγή συμπερασμάτων για τον ευρύτερο πληθυσμό
.
Η επιλογή του δείγματος πρέπει να γίνεται με τρόπο που εξασφαλίζει αντιπροσωπευτικότητα, καθώς τα αποτελέσματα της έρευνας θα στηριχθούν σε αυτό.
Δειγματοληπτικός Πληθυσμός
Ο δειγματοληπτικός πληθυσμός είναι το τμήμα του συνολικού πληθυσμού στο οποίο υπάρχει πραγματική πρόσβαση, εξαιρώντας άτομα ή μονάδες που δεν μπορούν να εντοπιστούν ή δεν πληρούν τα κριτήρια συμμετοχής
.
Παράδειγμα για την κατανόηση των εννοιών
Αν μια έρευνα χρειάζεται να εξετάσει τις προτιμήσεις ακροατών ραδιοφωνικών σταθμών, δεν είναι εφικτό να ρωτηθεί ολόκληρος ο πληθυσμός.
Αντ’ αυτού, επιλέγεται ένας τηλεφωνικός κατάλογος και εξετάζεται κάθε 10ο όνομα: το σύνολο των προς μελέτη ατόμων —όσοι επιλέγονται για να απαντήσουν— αποτελεί το δείγμα, ενώ ο συνολικός πληθυσμός που επιδιώκεται να εκπροσωπηθεί αποτελεί τον πληθυσμό
Γιατί δεν μελετάται ολόκληρος ο πληθυσμός
Αν και φαίνεται εύλογο ότι η εξέταση ολόκληρου του πληθυσμού θα οδηγούσε στα ασφαλέστερα αποτελέσματα, στην πράξη αυτό είναι συχνά ανέφικτο.
Οι βασικοί λόγοι που καθιστούν απαραίτητη τη χρήση δείγματος είναι οι εξής:
- πολλοί πληθυσμοί είναι πρακτικά άπειροι,
- η μελέτη όλων των μονάδων θα απαιτούσε υπερβολικό χρόνο και κόστος,
- οι μεγάλες απογραφές αυξάνουν τον κίνδυνο σφαλμάτων.
Συνεπώς, το δείγμα καθιστά την έρευνα εφικτή και οικονομικά διαχειρίσιμη, διατηρώντας παράλληλα την αξιοπιστία εφόσον είναι κατάλληλα σχεδιασμένο.
Πλεονεκτήματα δειγματοληπτικής έρευνας έναντι απογραφής
Υπάρχουν δύο βασικές μορφές στατιστικής έρευνας:
1.Απογραφική έρευνα (Census Survey): συλλογή δεδομένων από ολόκληρο τον πληθυσμό,
2.Δειγματοληπτική έρευνα (Sampling Survey): συλλογή δεδομένων από τμήμα του πληθυσμού.
Η δειγματοληψία παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα
- ταχύτερη συλλογή δεδομένων,
- μικρότερος αριθμός ερευνητών και σφαλμάτων,
- χαμηλότερο κόστος,
- η μόνη εφικτή επιλογή σε πολλές περιπτώσεις.
Δείγμα και Πληθυσμός: Όταν ταυτίζονται
Σε κάποιες περιπτώσεις, το δείγμα μπορεί να ταυτίζεται με τον πληθυσμό, όταν τα κριτήρια επιλογής περιορίζουν σημαντικά το εύρος της ομάδας.
Για παράδειγμα, αν εξετάζουμε το ποσοστό καπνιστών ηλικίας 18–24 αλλά η έρευνα διεξάγεται αποκλειστικά σε φοιτητές, αποκλείονται οι νέοι εκτός τριτοβάθμιας εκπαίδευσης
.
Συμπεράσματα
Οι έννοιες δείγματος και πληθυσμού βρίσκονται στον πυρήνα κάθε επιστημονικής έρευνας.
Η σωστή διάκριση και ορθή επιλογή δείγματος καθορίζουν:
- την ποιότητα των συλλεγόμενων δεδομένων,
- την αξιοπιστία των στατιστικών αναλύσεων,
- και τη δυνατότητα γενίκευσης των αποτελεσμάτων στον πληθυσμό.
Με άλλα λόγια, η εγκυρότητα της έρευνας ξεκινά από τον ορισμό του πληθυσμού και την αντιπροσωπευτική επιλογή του δείγματος.
