Meta-description

Η συστηματική ανασκόπηση αποτελεί οργανωμένη και αυστηρή μέθοδο σύνθεσης της επιστημονικής τεκμηρίωσης. Παρουσιάζονται τα στάδια σχεδιασμού, το PRISMA 2020, η στρατηγική αναζήτησης, η αξιολόγηση κινδύνου μεροληψίας, η σύνθεση των ευρημάτων και η αξιολόγηση της βεβαιότητας των συμπερασμάτων.

Λέξεις-κλειδιά

συστηματική ανασκόπηση, PRISMA 2020, ερευνητικό ερώτημα, PICO, βιβλιογραφική αναζήτηση, κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού, risk of bias, μετα-ανάλυση, GRADE, σύνθεση δεδομένων, τεκμηριωμένη πρακτική, ερευνητική μεθοδολογία

Εισαγωγή

Η συστηματική ανασκόπηση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μεθόδους σύνθεσης της υπάρχουσας επιστημονικής γνώσης. Σε αντίθεση με μια συμβατική ή αφηγηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση, δεν περιορίζεται στην παρουσίαση επιλεγμένων δημοσιεύσεων, αλλά ακολουθεί μια προκαθορισμένη, διαφανή και αναπαραγώγιμη διαδικασία για τον εντοπισμό, την επιλογή, την αξιολόγηση και τη σύνθεση των διαθέσιμων ερευνητικών δεδομένων.

Η ανάγκη για τέτοιες μεθόδους είναι ιδιαίτερα έντονη στη σύγχρονη επιστήμη, καθώς ο όγκος της δημοσιευμένης βιβλιογραφίας αυξάνεται συνεχώς. Για το ίδιο ερευνητικό ερώτημα μπορεί να υπάρχουν δεκάδες ή εκατοντάδες μελέτες, οι οποίες διαφέρουν ως προς τον σχεδιασμό, το δείγμα, τις μεθόδους μέτρησης και τα αποτελέσματά τους.

Μια σωστά σχεδιασμένη συστηματική ανασκόπηση επιτρέπει στον ερευνητή να οργανώσει αυτή την πληροφορία και να καταλήξει σε συμπεράσματα που στηρίζονται στο σύνολο της διαθέσιμης τεκμηρίωσης και όχι σε μεμονωμένες μελέτες.

Τι είναι η Συστηματική Ανασκόπηση

Η συστηματική ανασκόπηση είναι ερευνητική διαδικασία κατά την οποία τίθεται ένα σαφώς διατυπωμένο ερευνητικό ερώτημα και εφαρμόζεται προκαθορισμένη μεθοδολογία για τον εντοπισμό και την αξιολόγηση όλων των μελετών που πληρούν συγκεκριμένα κριτήρια επιλεξιμότητας.

Η διαδικασία περιλαμβάνει συστηματική αναζήτηση της βιβλιογραφίας, επιλογή των κατάλληλων μελετών, εξαγωγή των απαραίτητων δεδομένων, αξιολόγηση του κινδύνου μεροληψίας και σύνθεση των αποτελεσμάτων.

Η βασική της διαφορά από μια απλή βιβλιογραφική ανασκόπηση βρίσκεται επομένως στη συστηματικότητα και στη διαφάνεια της μεθοδολογίας.

Ο αναγνώστης πρέπει να μπορεί να γνωρίζει με σαφήνεια πού αναζήτησε ο ερευνητής, ποιους όρους χρησιμοποίησε, ποιες μελέτες συμπεριέλαβε, ποιες απέκλεισε και για ποιον λόγο.

Βασικά Χαρακτηριστικά

Μια σύγχρονη συστηματική ανασκόπηση χαρακτηρίζεται από αντικειμενικότητα, συστηματικότητα, διαφάνεια, προκαθορισμένα κριτήρια και δυνατότητα αναπαραγωγής της διαδικασίας.

Η ύπαρξη σαφούς πρωτοκόλλου περιορίζει την πιθανότητα ο ερευνητής να επιλέγει μελέτες ανάλογα με το εάν τα αποτελέσματά τους συμφωνούν με τις αρχικές του προσδοκίες.

Παράλληλα, η συστηματική ανασκόπηση δεν αξιολογεί μόνο τι έδειξε κάθε μελέτη, αλλά και πόσο αξιόπιστη είναι η συγκεκριμένη μελέτη.

Αυτό αποτελεί βασικό στοιχείο της σύγχρονης μεθοδολογίας σύνθεσης της επιστημονικής τεκμηρίωσης.

Διατύπωση του Ερευνητικού Ερωτήματος

Το πρώτο ουσιαστικό στάδιο είναι η ακριβής διατύπωση του ερευνητικού ερωτήματος.

Στις επιστήμες υγείας χρησιμοποιείται συχνά το πλαίσιο PICO:

P – Population: πληθυσμός ή ομάδα ενδιαφέροντος.

I – Intervention: παρέμβαση ή θεραπεία.

C – Comparison: παρέμβαση ή ομάδα σύγκρισης.

O – Outcome: αποτέλεσμα ή έκβαση που εξετάζεται.

Για άλλες μορφές ερευνητικών ερωτημάτων μπορούν να χρησιμοποιηθούν παραλλαγές όπως PECO, PICOS, SPIDER και άλλα πλαίσια.

Η κατάλληλη διατύπωση του ερωτήματος επηρεάζει άμεσα τα κριτήρια επιλογής των μελετών και τη στρατηγική βιβλιογραφικής αναζήτησης.

Προκαθορισμένο Πρωτόκολλο

Πριν από τη συλλογή των μελετών είναι σημαντικό να αναπτύσσεται ένα σαφές ερευνητικό πρωτόκολλο.

Σε αυτό μπορούν να προσδιορίζονται εκ των προτέρων το ερευνητικό ερώτημα, οι βάσεις δεδομένων, η στρατηγική αναζήτησης, τα κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού, οι μεταβλητές που θα εξαχθούν, οι διαδικασίες αξιολόγησης κινδύνου μεροληψίας και οι μέθοδοι σύνθεσης των αποτελεσμάτων.

Όπου είναι κατάλληλο, το πρωτόκολλο μπορεί να καταχωρίζεται προοπτικά σε ειδικά μητρώα συστηματικών ανασκοπήσεων, όπως το PROSPERO.

Η προκαταχώριση ενισχύει τη διαφάνεια και επιτρέπει τη σύγκριση της αρχικά σχεδιασμένης μεθοδολογίας με αυτή που τελικά εφαρμόστηκε.

Βιβλιογραφική Αναζήτηση

Η αναζήτηση των μελετών αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα στάδια.

Ανάλογα με το επιστημονικό πεδίο μπορούν να χρησιμοποιούνται διεθνείς βάσεις δεδομένων όπως:

PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Embase, Cochrane Library και PsycINFO.

Η χρήση μίας μόνο βάσης μπορεί να μην επαρκεί για τον πλήρη εντοπισμό της σχετικής βιβλιογραφίας.

Η στρατηγική αναζήτησης κατασκευάζεται με συνδυασμούς λέξεων-κλειδιών, συνωνύμων, ελεγχόμενων όρων όπως οι MeSH terms και λογικών τελεστών AND, OR και NOT.

Στόχος είναι η διαδικασία να είναι αρκετά ευαίσθητη ώστε να εντοπίσει το μεγαλύτερο δυνατό μέρος της σχετικής βιβλιογραφίας, χωρίς ταυτόχρονα να παράγει υπερβολικά μεγάλο αριθμό άσχετων αποτελεσμάτων.

Κριτήρια Ένταξης και Αποκλεισμού

Τα κριτήρια επιλεξιμότητας πρέπει να καθορίζονται πριν από την τελική επιλογή των μελετών.

Μπορεί να αφορούν τον πληθυσμό, την ηλικία, την παρέμβαση ή έκθεση, τη συγκριτική ομάδα, τις εκβάσεις, τον σχεδιασμό της μελέτης, την περίοδο δημοσίευσης και άλλα χαρακτηριστικά.

Ο προκαθορισμός τους μειώνει τον κίνδυνο επιλεκτικής επιλογής των μελετών.

Οι περιορισμοί που σχετίζονται με τη γλώσσα ή το έτος δημοσίευσης πρέπει επίσης να αιτιολογούνται, καθώς ένας αυθαίρετος αποκλεισμός μελετών μπορεί να επηρεάσει τα τελικά συμπεράσματα.

Διαδικασία Επιλογής Μελετών

Μετά την αναζήτηση αφαιρούνται οι διπλότυπες εγγραφές και ακολουθεί η αξιολόγηση των τίτλων και περιλήψεων.

Οι πιθανώς κατάλληλες μελέτες εξετάζονται στη συνέχεια σε πλήρες κείμενο.

Στις υψηλής ποιότητας συστηματικές ανασκοπήσεις η διαδικασία επιλογής πραγματοποιείται συχνά από δύο ανεξάρτητους αξιολογητές. Τυχόν διαφωνίες επιλύονται μέσω συζήτησης ή με τη συμμετοχή τρίτου αξιολογητή.

Η πρακτική αυτή περιορίζει την υποκειμενικότητα κατά την επιλογή των δημοσιεύσεων.

PRISMA 2020

Σημαντικό σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη παρουσίαση των συστηματικών ανασκοπήσεων αποτελεί το PRISMA 2020 – Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses.

Το PRISMA παρέχει οργανωμένες οδηγίες για τη διαφανή αναφορά του σκοπού, της μεθοδολογίας και των αποτελεσμάτων μιας συστηματικής ανασκόπησης.

Ιδιαίτερα γνωστό είναι το PRISMA Flow Diagram, το οποίο απεικονίζει τη διαδικασία επιλογής των μελετών.

Σε αυτό παρουσιάζονται ο αριθμός των εγγραφών που εντοπίστηκαν, οι εγγραφές που αφαιρέθηκαν πριν από τον έλεγχο, οι μελέτες που αξιολογήθηκαν, τα πλήρη κείμενα που εξετάστηκαν, οι λόγοι αποκλεισμού και ο αριθμός των μελετών που τελικά συμπεριλήφθηκαν.

Με τον τρόπο αυτό ο αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει ολόκληρη τη διαδικασία επιλογής.

Εξαγωγή Δεδομένων

Μετά την επιλογή των μελετών ακολουθεί η οργανωμένη εξαγωγή των απαραίτητων πληροφοριών.

Ανάλογα με το ερευνητικό ερώτημα μπορούν να καταγράφονται στοιχεία όπως ο συγγραφέας, το έτος, η χώρα, ο σχεδιασμός της μελέτης, το μέγεθος του δείγματος, τα χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων, η παρέμβαση ή έκθεση, η ομάδα σύγκρισης, τα εργαλεία μέτρησης, η διάρκεια παρακολούθησης και οι κύριες εκβάσεις.

Η χρήση ενός προκαθορισμένου φύλλου εξαγωγής δεδομένων συμβάλλει στη συνεπή καταγραφή των πληροφοριών.

Αξιολόγηση Κινδύνου Μεροληψίας

Η αξιολόγηση της ποιότητας των πρωτογενών μελετών αποτελεί κρίσιμο στάδιο.

Στη σύγχρονη μεθοδολογία χρησιμοποιείται συχνά ο όρος risk of bias, καθώς το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον βαθμό στον οποίο συγκεκριμένες μεθοδολογικές αδυναμίες μπορεί να επηρεάσουν τα αποτελέσματα.

Για παράδειγμα, για τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές μπορεί να χρησιμοποιηθεί το Cochrane Risk of Bias 2 (RoB 2).

Για μη τυχαιοποιημένες μελέτες παρεμβάσεων μπορεί να εφαρμοστεί το ROBINS-I, ενώ για άλλους ερευνητικούς σχεδιασμούς υπάρχουν διαφορετικά εξειδικευμένα εργαλεία.

Η αξιολόγηση του κινδύνου μεροληψίας είναι απαραίτητη, επειδή ακόμη και μεγάλος αριθμός μελετών δεν εξασφαλίζει αξιόπιστο συμπέρασμα εάν οι ίδιες οι μελέτες εμφανίζουν σοβαρές μεθοδολογικές αδυναμίες.

Σύνθεση των Ευρημάτων

Τα αποτελέσματα μπορούν να συντεθούν με δύο βασικούς τρόπους: αφηγηματική σύνθεση και ποσοτική σύνθεση.

Όταν οι μελέτες παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές ως προς τον πληθυσμό, τις παρεμβάσεις, τις εκβάσεις ή τον σχεδιασμό τους, μπορεί να είναι καταλληλότερη μια οργανωμένη αφηγηματική σύνθεση.

Όταν όμως τα δεδομένα είναι επαρκώς συγκρίσιμα, μπορεί να πραγματοποιηθεί μετα-ανάλυση.

Η μετα-ανάλυση είναι επομένως πιθανό αλλά όχι υποχρεωτικό τμήμα μιας συστηματικής ανασκόπησης.

Συστηματική Ανασκόπηση και Μετα-ανάλυση

Οι δύο όροι δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως συνώνυμοι.

Η συστηματική ανασκόπηση περιγράφει ολόκληρη τη διαδικασία εντοπισμού, επιλογής, αξιολόγησης και σύνθεσης των μελετών.

Η μετα-ανάλυση αποτελεί συγκεκριμένη στατιστική τεχνική μέσω της οποίας τα αριθμητικά αποτελέσματα των επιμέρους μελετών συνδυάζονται ώστε να προκύψει μία συνολική εκτίμηση.

Επομένως:

Συστηματική ανασκόπηση ≠ υποχρεωτικά μετα-ανάλυση.

Μπορεί να υπάρχει συστηματική ανασκόπηση χωρίς μετα-ανάλυση, όταν τα διαθέσιμα δεδομένα δεν επιτρέπουν έναν επιστημονικά ορθό στατιστικό συνδυασμό.

Αξιολόγηση της Βεβαιότητας της Τεκμηρίωσης

Ένα επιπλέον σημαντικό στοιχείο της σύγχρονης προσέγγισης είναι η αξιολόγηση όχι μόνο των επιμέρους μελετών αλλά και της συνολικής βεβαιότητας της τεκμηρίωσης για κάθε σημαντική έκβαση.

Στις επιστήμες υγείας χρησιμοποιείται συχνά το σύστημα GRADE – Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation.

Η βεβαιότητα μπορεί να ταξινομηθεί ως υψηλή, μέτρια, χαμηλή ή πολύ χαμηλή.

Η αξιολόγηση λαμβάνει υπόψη παράγοντες όπως ο κίνδυνος μεροληψίας, η ασυνέπεια των αποτελεσμάτων, η έμμεση τεκμηρίωση, η ανακρίβεια των εκτιμήσεων και η πιθανότητα μεροληψίας που συνδέεται με τη μη δημοσίευση ή μη διαθεσιμότητα αποτελεσμάτων.

Έτσι, ένα στατιστικά σημαντικό αποτέλεσμα δεν πρέπει να ερμηνεύεται αυτομάτως ως ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση.

Πλεονεκτήματα της Συστηματικής Ανασκόπησης

Η συστηματική ανασκόπηση παρέχει μια ολοκληρωμένη εικόνα της διαθέσιμης γνώσης για ένα συγκεκριμένο ερευνητικό ερώτημα.

Η χρήση προκαθορισμένης μεθοδολογίας περιορίζει τη μεροληψία επιλογής και αυξάνει τη διαφάνεια της διαδικασίας.

Παράλληλα, επιτρέπει τη σύγκριση διαφορετικών μελετών, την αναγνώριση αντιφατικών αποτελεσμάτων και τον εντοπισμό κενών στη βιβλιογραφία.

Μπορεί επίσης να αποτελέσει τη βάση για κατευθυντήριες οδηγίες, πολιτικές υγείας, κλινικές αποφάσεις και σχεδιασμό νέων ερευνητικών προγραμμάτων.

Περιορισμοί

Παρά τη μεγάλη μεθοδολογική της αξία, η συστηματική ανασκόπηση δεν είναι απαλλαγμένη από περιορισμούς.

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα είναι η πιθανότητα μεροληψίας λόγω μη διαθέσιμων αποτελεσμάτων, καθώς μελέτες με μη στατιστικά σημαντικά ή ανεπιθύμητα αποτελέσματα μπορεί να είναι λιγότερο πιθανό να δημοσιευθούν ή να είναι ευκολότερα προσβάσιμες.

Προβλήματα μπορούν επίσης να προκύψουν από ανεπαρκή βιβλιογραφική αναζήτηση, αυθαίρετους γλωσσικούς περιορισμούς, λανθασμένα κριτήρια ένταξης, διαφορετικούς ορισμούς των εκβάσεων και μεγάλη κλινική ή μεθοδολογική ετερογένεια μεταξύ των μελετών.

Επιπλέον, η ποιότητα μιας συστηματικής ανασκόπησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα των πρωτογενών ερευνών που περιλαμβάνει.

Σύγχρονες Εφαρμογές

Η χρήση των συστηματικών ανασκοπήσεων έχει επεκταθεί σημαντικά πέρα από την ιατρική.

Σήμερα εφαρμόζονται στην ψυχολογία, στην εκπαίδευση, στις κοινωνικές επιστήμες, στη δημόσια υγεία, στη διοίκηση, στην περιβαλλοντική έρευνα και σε πολλούς άλλους επιστημονικούς τομείς.

Χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση παρεμβάσεων, διαγνωστικών μεθόδων, παραγόντων κινδύνου, εμπειριών και συμπεριφορών, αλλά και για τη χαρτογράφηση της υπάρχουσας γνώσης και τον εντοπισμό ερευνητικών κενών.

Η ανάπτυξη λογισμικών διαχείρισης βιβλιογραφίας και εξειδικευμένων πλατφορμών screening έχει επίσης διευκολύνει σημαντικά τη διαχείριση μεγάλου αριθμού δημοσιεύσεων. Ωστόσο, η τεχνολογία λειτουργεί υποστηρικτικά και δεν αντικαθιστά την ανάγκη για σαφές πρωτόκολλο, επιστημονική κρίση και διαφανή τεκμηρίωση των αποφάσεων.

Συμπέρασμα

Η συστηματική ανασκόπηση αποτελεί μια αυστηρή και οργανωμένη μορφή δευτερογενούς έρευνας, η οποία επιδιώκει να εντοπίσει, να αξιολογήσει και να συνθέσει με διαφανή τρόπο το σύνολο της διαθέσιμης τεκμηρίωσης για ένα σαφώς καθορισμένο ερευνητικό ερώτημα.

Η σύγχρονη εφαρμογή της περιλαμβάνει σαφή διατύπωση του ερευνητικού ερωτήματος, προκαθορισμένο πρωτόκολλο, ολοκληρωμένη βιβλιογραφική αναζήτηση, σαφή κριτήρια επιλεξιμότητας, διαφανή επιλογή μελετών, οργανωμένη εξαγωγή δεδομένων, αξιολόγηση κινδύνου μεροληψίας και κατάλληλη σύνθεση των αποτελεσμάτων.

Η εφαρμογή προτύπων όπως το PRISMA 2020 και, όπου είναι κατάλληλο, η αξιολόγηση της βεβαιότητας της τεκμηρίωσης με προσεγγίσεις όπως το GRADE, έχουν ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη διαφάνεια και την επιστημονική αξιοπιστία των συστηματικών ανασκοπήσεων.

Η αξία τους δεν βρίσκεται απλώς στη συγκέντρωση μεγάλου αριθμού μελετών, αλλά στην οργανωμένη και κριτική αξιολόγηση της συνολικής επιστημονικής τεκμηρίωσης. Για τον λόγο αυτό αποτελούν βασικό εργαλείο της σύγχρονης τεκμηριωμένης έρευνας και σημαντικό μέσο για τη λήψη επιστημονικά θεμελιωμένων αποφάσεων.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Higgins, J. P. T., Thomas, J., Chandler, J., Cumpston, M., Li, T., Page, M. J., & Welch, V. A. (Eds.). (2024). Cochrane handbook for systematic reviews of interventions (Version 6.5). Cochrane.

Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71.

Page, M. J., Moher, D., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., et al. (2021). PRISMA 2020 explanation and elaboration: Updated guidance and exemplars for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n160.

Sterne, J. A. C., Savović, J., Page, M. J., Elbers, R. G., Blencowe, N. S., Boutron, I., et al. (2019). RoB 2: A revised tool for assessing risk of bias in randomised trials. BMJ, 366, l4898.

Schünemann, H. J., Higgins, J. P. T., Vist, G. E., Glasziou, P., Akl, E. A., Skoetz, N., & Guyatt, G. H. (2024). Completing “Summary of findings” tables and grading the certainty of the evidence. In Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions (Version 6.5).