Ερωτηματολόγιο Διερεύνησης Σχέσεων Προσκόλλησης [RQ-18-25]

Περιγραφή

Το Relationship Questionnaire (RQ-18-25) – Ερωτηματολόγιο Διερεύνησης Σχέσεων Προσκόλλησης αποτελεί ένα σύντομο εργαλείο αυτοαναφοράς για τη διερεύνηση των προτύπων προσκόλλησης στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις. Αναπτύχθηκε από τους Kim Bartholomew και Leonard M. Horowitz, ενώ στο διαθέσιμο ελληνικό υλικό αναφέρεται προσαρμογή από τις Β. Δασκάλου και Ε. Συγκολλίτου.

Βασικός σκοπός του εργαλείου είναι η συλλογή πληροφοριών σχετικά με τις μορφές συναισθηματικής σύνδεσης που αναπτύσσει το άτομο σε συγκεκριμένους τύπους στενών σχέσεων, όπως οι σχέσεις με τους γονείς και τους στενούς φίλους.

Το RQ βασίζεται σε ένα τετρακατηγορικό μοντέλο ενήλικης προσκόλλησης και διακρίνει τέσσερα βασικά πρότυπα: ασφαλή (secure), φοβικό (fearful), έμμονο/αγχώδες (preoccupied) και απορριπτικό (dismissing). Η σύντομη δομή του επιτρέπει την εύκολη ενσωμάτωσή του σε μεγαλύτερα ερευνητικά πρωτόκολλα, ιδιαίτερα όταν το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στις διαπροσωπικές σχέσεις και στις ατομικές διαφορές στον τρόπο δημιουργίας συναισθηματικών δεσμών.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό υπόβαθρο του RQ συνδέεται με τη θεωρία της προσκόλλησης (attachment theory) και ειδικότερα με το τετρακατηγορικό μοντέλο προσκόλλησης των Bartholomew και Horowitz. Η προσέγγιση αυτή θεωρεί ότι οι εμπειρίες από σημαντικές διαπροσωπικές σχέσεις συνδέονται με την ανάπτυξη εσωτερικών αναπαραστάσεων για τον εαυτό και τους άλλους.

Οι διαφορετικοί συνδυασμοί αυτών των αναπαραστάσεων μπορούν να εκφράζονται μέσω διαφορετικών προτύπων προσκόλλησης. Το ασφαλές πρότυπο χαρακτηρίζεται γενικότερα από μεγαλύτερη άνεση με τη συναισθηματική εγγύτητα και τις στενές σχέσεις. Το φοβικό πρότυπο συνδέεται με επιθυμία για εγγύτητα που μπορεί να συνυπάρχει με επιφυλακτικότητα ή φόβο απέναντι στις στενές σχέσεις. Το έμμονο πρότυπο χαρακτηρίζεται από αυξημένη ενασχόληση με τις σχέσεις και την αποδοχή από τους άλλους, ενώ το απορριπτικό πρότυπο συνδέεται περισσότερο με συναισθηματική απόσταση και έμφαση στην ανεξαρτησία.

Το συγκεκριμένο μοντέλο επιτρέπει τη διερεύνηση της προσκόλλησης όχι απλώς ως διάκρισης μεταξύ ασφαλούς και ανασφαλούς δεσμού, αλλά ως ενός περισσότερο διαφοροποιημένου συστήματος διαπροσωπικών προτύπων.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Το RQ αποτελείται από τέσσερις γενικές αυτοπεριγραφικές δηλώσεις. Κάθε δήλωση αντιπροσωπεύει έναν από τους τέσσερις τύπους προσκόλλησης: ασφαλή, φοβικό, έμμονο και απορριπτικό.

Ένα ιδιαίτερα χρήσιμο χαρακτηριστικό του εργαλείου είναι ότι μπορεί να προσαρμοστεί για τη διερεύνηση της προσκόλλησης σε συγκεκριμένες κατηγορίες σχέσεων. Στην ελληνική εφαρμογή που περιγράφεται στο διαθέσιμο υλικό, το ερωτηματολόγιο μεταφράστηκε και χρησιμοποιήθηκε για την αξιολόγηση της προσκόλλησης προς τους γονείς και προς τους στενούς φίλους.

Οι δύο εκδοχές χορηγήθηκαν στους συμμετέχοντες με επαρκή χρονική ή χωρική απόσταση μεταξύ τους, με στόχο να περιοριστεί η πιθανότητα σύγχυσης και αλληλεπίδρασης μεταξύ των απαντήσεων που αφορούσαν τις δύο διαφορετικές κατηγορίες σχέσεων.

Η εξαιρετικά σύντομη μορφή του RQ αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα όταν απαιτείται γρήγορη αποτύπωση του κυρίαρχου προτύπου προσκόλλησης ή όταν η προσκόλληση αποτελεί μία από πολλές μεταβλητές ενός μεγαλύτερου ερευνητικού σχεδιασμού.

Δείγμα Ελληνικής Εφαρμογής

Στο διαθέσιμο ελληνικό υλικό, το ερωτηματολόγιο χορηγήθηκε σε 460 νεαρούς ενήλικες ηλικίας 18 έως 25 ετών, με μέση ηλικία τα 21 έτη. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν κυρίως από δημόσια Ινστιτούτα Επαγγελματικής Κατάρτισης των νομών Θεσσαλονίκης και Χαλκιδικής, καθώς και από σχολές του Τεχνολογικού Εκπαιδευτικού Ιδρύματος Θεσσαλονίκης.

Το δείγμα αποτελούνταν από 209 άνδρες (45,4%) και 251 γυναίκες (54,6%). Η συμμετοχή ήταν προαιρετική και η συμπλήρωση πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια διδακτικής ώρας υπό την καθοδήγηση της ερευνήτριας.

Τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου δείγματος πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την ερμηνεία των αποτελεσμάτων, ιδιαίτερα όταν το εργαλείο χρησιμοποιείται σε πληθυσμούς διαφορετικής ηλικίας ή με διαφορετικά κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Τα δεδομένα του RQ μπορούν να αναλυθούν με κατηγορικό ή διαστασιακό τρόπο, ανάλογα με τη διαδικασία χορήγησης και βαθμολόγησης που έχει επιλεγεί. Στην κατηγορική προσέγγιση, κάθε συμμετέχων ταξινομείται στον τύπο προσκόλλησης που περιγράφει καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη συγκεκριμένη στενή σχέση.

Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει τον υπολογισμό της συχνότητας και του ποσοστού εμφάνισης κάθε τύπου προσκόλλησης στο υπό μελέτη δείγμα. Παράλληλα, επιτρέπει τη σύγκριση των προτύπων προσκόλλησης ανάλογα με το είδος της σχέσης, όπως μεταξύ σχέσεων με γονείς και σχέσεων με φίλους.

Για την εξέταση της σχέσης μεταξύ κατηγορικών μεταβλητών μπορούν να χρησιμοποιηθούν έλεγχοι χ² (Chi-square), ενώ περισσότερο σύνθετες αναλύσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσω πολυωνυμικής λογιστικής παλινδρόμησης όταν ο τύπος προσκόλλησης χρησιμοποιείται ως εξαρτημένη μεταβλητή.

Όταν χρησιμοποιούνται οι διαστασιακές βαθμολογίες του εργαλείου, μπορούν να υπολογιστούν περιγραφικά στατιστικά και να εφαρμοστούν αναλύσεις συσχέτισης, συγκρίσεις μέσων τιμών και μοντέλα παλινδρόμησης, ανάλογα με το ερευνητικό ερώτημα.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, το RQ χρησιμοποιεί επταβάθμια κλίμακα αξιολόγησης. Ωστόσο, στη συγκεκριμένη ελληνική έρευνα οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να πραγματοποιήσουν κατηγορική κατάταξη των δηλώσεων που περιέγραφαν τις σχέσεις τους με τους γονείς και τους στενούς φίλους.

Ως προς την προσκόλληση στους γονείς, 42,7% των συμμετεχόντων ταξινομήθηκε στον ασφαλή τύπο, 11,3% στον φοβικό, 12,5% στον έμμονο και 32,4% στον απορριπτικό τύπο προσκόλλησης.

Στις σχέσεις με τους στενούς φίλους, 45,3% ταξινομήθηκε στον ασφαλή τύπο, 18,5% στον φοβικό, 17,8% στον έμμονο και 18,5% στον απορριπτικό τύπο προσκόλλησης.

Οι συγκεκριμένες τιμές αποτελούν αποτελέσματα του συγκεκριμένου δείγματος και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως καθολικά διαγνωστικά όρια ή ως αναμενόμενη κατανομή για κάθε πληθυσμό.

Ψυχομετρική Αξιολόγηση

Λόγω της ιδιαίτερα σύντομης δομής του RQ και του γεγονότος ότι κάθε μία από τις τέσσερις βασικές δηλώσεις αντιπροσωπεύει διαφορετικό πρότυπο προσκόλλησης, η ψυχομετρική του αξιολόγηση διαφοροποιείται από εκείνη μεγαλύτερων πολυστοιχειακών κλιμάκων.

Το διαθέσιμο ελληνικό αρχείο δεν παρέχει συγκεκριμένους αριθμητικούς δείκτες εσωτερικής συνέπειας, επαναληπτικής αξιοπιστίας ή παραγοντικής εγκυρότητας. Για τον λόγο αυτό δεν είναι σκόπιμο να αποδίδονται στο συγκεκριμένο ελληνικό δείγμα δείκτες αξιοπιστίας που δεν τεκμηριώνονται από το παρεχόμενο υλικό.

Κατά την ερευνητική εφαρμογή του εργαλείου, η επιλογή μεταξύ κατηγορικής και διαστασιακής προσέγγισης πρέπει να καθορίζεται εκ των προτέρων από το ερευνητικό πρωτόκολλο και να αναφέρεται με σαφήνεια στη μεθοδολογία.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος του RQ-18-25 είναι η διερεύνηση των μορφών συναισθηματικής σύνδεσης που εμφανίζει το άτομο σε διαφορετικούς τύπους στενών διαπροσωπικών σχέσεων. Στο διαθέσιμο ελληνικό υλικό δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στις σχέσεις με τους γονείς και τους στενούς φίλους.

Το εργαλείο μπορεί να αξιοποιηθεί σε έρευνες κοινωνικής, αναπτυξιακής και συμβουλευτικής ψυχολογίας, καθώς και σε μελέτες που διερευνούν τις διαπροσωπικές σχέσεις κατά τη μετάβαση από την εφηβεία στην ενήλικη ζωή. Η δυνατότητα προσαρμογής του σε συγκεκριμένες σχέσεις επιτρέπει τη σύγκριση του τρόπου με τον οποίο το ίδιο άτομο βιώνει την προσκόλληση σε διαφορετικά διαπροσωπικά πλαίσια.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση της σχέσης των προτύπων προσκόλλησης με μεταβλητές όπως η ποιότητα των σχέσεων, η κοινωνική υποστήριξη, η εμπιστοσύνη, η συναισθηματική ρύθμιση και η ψυχολογική προσαρμογή.

Το RQ δεν αποτελεί αυτοτελές διαγνωστικό εργαλείο. Η ταξινόμηση σε έναν τύπο προσκόλλησης αποτελεί περιγραφική αποτύπωση ενός σχεσιακού προτύπου και είναι προτιμότερο να ερμηνεύεται στο πλαίσιο του ερευνητικού σκοπού, των χαρακτηριστικών του εξεταζόμενου και της συγκεκριμένης σχέσης που αξιολογείται.

Βιβλιογραφία

Bartholomew, K., & Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of the four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 61, 226–244.