Κλίμακες Κοινωνικής Υποστήριξης του Βερολίνου

Μέρος 1

Εισαγωγή

Η κοινωνική υποστήριξη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες για τη σωματική και ψυχική υγεία. Πλήθος ερευνών έχει δείξει ότι τα άτομα που διαθέτουν ισχυρό κοινωνικό δίκτυο και αισθάνονται ότι μπορούν να βασιστούν σε ανθρώπους του περιβάλλοντός τους παρουσιάζουν καλύτερη ψυχολογική προσαρμογή, χαμηλότερα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στις δυσκολίες και υψηλότερη ποιότητα ζωής. Η κοινωνική υποστήριξη δεν περιορίζεται στην πρακτική βοήθεια που λαμβάνει ένα άτομο, αλλά περιλαμβάνει επίσης τη συναισθηματική ενίσχυση, την παροχή πληροφοριών, τη διαθεσιμότητα αξιόπιστων σχέσεων και την αίσθηση ότι υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να βοηθήσουν όταν χρειαστεί.

Οι Berlin Social Support Scales (BSSS) αναπτύχθηκαν από τους Ute Schulz και Ralf Schwarzer με σκοπό να αξιολογήσουν την κοινωνική υποστήριξη ως μια πολυδιάστατη ψυχολογική κατασκευή. Σε αντίθεση με παλαιότερα εργαλεία που υπολόγιζαν μία συνολική βαθμολογία κοινωνικής υποστήριξης, οι BSSS εξετάζουν διαφορετικές διαστάσεις της, όπως η αντιλαμβανόμενη διαθεσιμότητα υποστήριξης, η πραγματική υποστήριξη που λαμβάνεται, η ανάγκη αναζήτησης βοήθειας και η ενεργητική αναζήτηση κοινωνικής υποστήριξης.

Οι Κλίμακες Κοινωνικής Υποστήριξης του Βερολίνου χρησιμοποιούνται ευρέως στην ψυχολογία της υγείας, στην κλινική ψυχολογία, στην κοινωνική ψυχολογία, στη νοσηλευτική, στην ψυχιατρική και στις επιστήμες αποκατάστασης. Έχουν εφαρμοστεί σε ασθενείς με χρόνιες παθήσεις, άτομα που αντιμετωπίζουν σοβαρές ιατρικές διαγνώσεις, φροντιστές, ηλικιωμένους, φοιτητές και γενικούς πληθυσμούς, προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνική υποστήριξη επηρεάζει την ψυχική ευημερία και την προσαρμογή στις απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η θεωρία της κοινωνικής υποστήριξης υποστηρίζει ότι οι διαπροσωπικές σχέσεις λειτουργούν ως μηχανισμός προστασίας απέναντι στις επιδράσεις του στρες. Σύμφωνα με το μοντέλο «buffering hypothesis», η κοινωνική υποστήριξη μειώνει τις αρνητικές συνέπειες των αγχογόνων γεγονότων, διευκολύνοντας την αποτελεσματικότερη διαχείριση δύσκολων καταστάσεων.

Παράλληλα, η κοινωνική υποστήριξη θεωρείται βασικός παράγοντας ενίσχυσης της ψυχολογικής ανθεκτικότητας. Τα άτομα που αισθάνονται ότι διαθέτουν ένα σταθερό και υποστηρικτικό κοινωνικό περιβάλλον εμφανίζουν καλύτερη συναισθηματική ισορροπία, μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αυξημένη ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.

Οι BSSS υιοθετούν αυτή τη θεωρητική προσέγγιση, αντιμετωπίζοντας την κοινωνική υποστήριξη ως ένα σύνθετο φαινόμενο που περιλαμβάνει γνωστικές, συναισθηματικές και συμπεριφορικές διαστάσεις.

Σκοπός της κλίμακας

Βασικός στόχος των Berlin Social Support Scales είναι η ολοκληρωμένη αξιολόγηση της κοινωνικής υποστήριξης που αντιλαμβάνεται, αναζητά ή λαμβάνει ένα άτομο. Η κλίμακα επιτρέπει στους ερευνητές να κατανοήσουν όχι μόνο το επίπεδο της υποστήριξης αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτή σχετίζεται με ψυχολογικές, κοινωνικές και κλινικές μεταβλητές.

Η χρήση της είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε μελέτες που διερευνούν τη σχέση της κοινωνικής υποστήριξης με το άγχος, την κατάθλιψη, την ποιότητα ζωής, την προσαρμογή σε χρόνιες ασθένειες, την επαγγελματική εξουθένωση, τη φροντίδα ασθενών και τη συνολική ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα.

Η BSSS μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση παρεμβάσεων που αποσκοπούν στην ενίσχυση των κοινωνικών δεσμών, στην ανάπτυξη δικτύων υποστήριξης ή στη βελτίωση της ψυχικής υγείας συγκεκριμένων πληθυσμών.

Δομή της κλίμακας

Οι Berlin Social Support Scales αποτελούν ένα αρθρωτό σύστημα επιμέρους υποκλιμάκων και όχι μία μοναδική καθολική κλίμακα. Για τον λόγο αυτό υπάρχουν διαφορετικές εκδόσεις, οι οποίες επιλέγονται ανάλογα με τους στόχους της έρευνας.

Η έκδοση BSSS-19 αποτελεί μία συντομευμένη μορφή που περιλαμβάνει επιλεγμένα στοιχεία από τις βασικές υποκλίμακες του αρχικού εργαλείου. Οι ερωτήσεις αξιολογούν διαφορετικές μορφές κοινωνικής υποστήριξης και επιτρέπουν την ανεξάρτητη εκτίμηση κάθε διάστασης.

Οι σημαντικότερες διαστάσεις που εξετάζονται είναι η αντιλαμβανόμενη συναισθηματική υποστήριξη, η αντιλαμβανόμενη πρακτική υποστήριξη, η πληροφοριακή υποστήριξη, η ανάγκη για κοινωνική υποστήριξη, η αναζήτηση υποστήριξης και η πραγματική υποστήριξη που λαμβάνει το άτομο.

Η πολυδιάστατη αυτή δομή επιτρέπει την ακριβέστερη αποτύπωση της κοινωνικής υποστήριξης σε σχέση με εργαλεία που βασίζονται σε μία μόνο συνολική βαθμολογία.

Χορήγηση

Η κλίμακα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ενήλικες από διαφορετικά κοινωνικά, πολιτισμικά και εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Χορηγείται ατομικά ή ομαδικά, είτε σε έντυπη είτε σε ηλεκτρονική μορφή, ενώ απαιτεί συνήθως λιγότερο από δέκα λεπτά για τη συμπλήρωσή της.

Οι συμμετέχοντες καλούνται να αξιολογήσουν τον βαθμό συμφωνίας τους με κάθε δήλωση χρησιμοποιώντας κλίμακα Likert. Η αρχική μορφή χρησιμοποιεί τετραβάθμια κλίμακα απαντήσεων, από την πλήρη διαφωνία έως την πλήρη συμφωνία, χωρίς ουδέτερη επιλογή, ώστε να μειώνεται η τάση επιλογής της μεσαίας κατηγορίας.

Η απλή διατύπωση των ερωτήσεων καθιστά το εργαλείο κατάλληλο τόσο για ερευνητικές όσο και για κλινικές εφαρμογές.

Βαθμολόγηση

Η βαθμολόγηση πραγματοποιείται ξεχωριστά για κάθε υποκλίμακα και όχι απαραίτητα για ολόκληρο το εργαλείο. Οι βαθμολογίες προκύπτουν είτε από το άθροισμα είτε από τον μέσο όρο των απαντήσεων των επιμέρους ερωτήσεων.

Σε ορισμένες εκδόσεις υπάρχουν αρνητικά διατυπωμένα στοιχεία, τα οποία απαιτούν αντίστροφη βαθμολόγηση πριν από τον υπολογισμό των συνολικών βαθμολογιών.

Υψηλότερες βαθμολογίες στις υποκλίμακες της αντιλαμβανόμενης ή της λαμβανόμενης υποστήριξης υποδηλώνουν μεγαλύτερη διαθεσιμότητα κοινωνικών πόρων. Αντίθετα, υψηλή βαθμολογία στην υποκλίμακα της ανάγκης υποστήριξης υποδηλώνει αυξημένη ανάγκη βοήθειας και δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως θετικό χαρακτηριστικό.

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πραγματοποιείται πάντοτε σε επίπεδο υποκλίμακας, καθώς κάθε διάσταση αποτυπώνει διαφορετική πτυχή της κοινωνικής υποστήριξης και παρέχει διακριτές πληροφορίες για την ψυχοκοινωνική κατάσταση του συμμετέχοντα.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Οι Berlin Social Support Scales έχουν αξιολογηθεί εκτενώς ως προς τις ψυχομετρικές τους ιδιότητες σε διαφορετικούς πληθυσμούς και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Τα αποτελέσματα των περισσότερων ερευνών υποστηρίζουν ότι οι επιμέρους υποκλίμακες παρουσιάζουν υψηλή εσωτερική συνέπεια, ικανοποιητική σταθερότητα στον χρόνο και καλή εγκυρότητα κατασκευής. Αντί να αντιμετωπίζεται η κοινωνική υποστήριξη ως μία ενιαία μεταβλητή, οι BSSS τεκμηριώνουν ότι αποτελεί ένα πολυδιάστατο ψυχολογικό χαρακτηριστικό, στο οποίο κάθε διάσταση περιγράφει διαφορετικές πλευρές της κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Η αξιολόγηση της δομικής εγκυρότητας πραγματοποιείται συνήθως με Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA), ώστε να εξεταστεί κατά πόσο τα δεδομένα επιβεβαιώνουν τη θεωρητική δομή των επιμέρους υποκλιμάκων. Σε περιπτώσεις νέων μεταφράσεων ή πολιτισμικών προσαρμογών προηγείται συχνά Διερευνητική Παραγοντική Ανάλυση (Exploratory Factor Analysis – EFA), η οποία επιτρέπει την αναγνώριση της υποκείμενης παραγοντικής δομής πριν από την επιβεβαίωσή της.

Η αξιοπιστία κάθε υποκλίμακας υπολογίζεται συνήθως με τον συντελεστή Cronbach’s α, ενώ ολοένα και περισσότερες μελέτες χρησιμοποιούν και τον McDonald’s ω, ο οποίος θεωρείται καταλληλότερος όταν δεν ικανοποιείται η υπόθεση της ισοδυναμίας των στοιχείων (tau-equivalence). Τιμές μεγαλύτερες από 0,70 θεωρούνται γενικά αποδεκτές για ερευνητική χρήση, ενώ τιμές άνω του 0,80 υποδηλώνουν υψηλή εσωτερική συνέπεια.

Παράλληλα, η συγκλίνουσα εγκυρότητα εξετάζεται μέσω των συσχετίσεων των BSSS με εργαλεία που αξιολογούν συναφείς έννοιες, όπως η ποιότητα ζωής, η ψυχική ανθεκτικότητα, η κοινωνική λειτουργικότητα και η ικανοποίηση από τις διαπροσωπικές σχέσεις. Αντίστοιχα, η διακριτή εγκυρότητα τεκμηριώνεται όταν οι υποκλίμακες παρουσιάζουν χαμηλές συσχετίσεις με θεωρητικά διαφορετικές κατασκευές.

Στατιστική ανάλυση

Η ανάλυση των δεδομένων που προκύπτουν από τις Berlin Social Support Scales ξεκινά με τον έλεγχο της ποιότητας των δεδομένων. Εξετάζονται οι ελλιπείς τιμές, η κανονικότητα των κατανομών, η ύπαρξη ακραίων παρατηρήσεων και η σωστή αντιστροφή των ερωτήσεων όπου απαιτείται.

Ακολουθεί η περιγραφική στατιστική ανάλυση, κατά την οποία υπολογίζονται ο μέσος όρος, η τυπική απόκλιση, η διάμεσος, το εύρος τιμών, οι ασυμμετρίες και οι κυρτότητες για κάθε υποκλίμακα. Οι δείκτες αυτοί παρέχουν μια πρώτη εικόνα του επιπέδου κοινωνικής υποστήριξης στον υπό μελέτη πληθυσμό.

Για τη διερεύνηση διαφορών μεταξύ ομάδων χρησιμοποιούνται παραμετρικές ή μη παραμετρικές δοκιμασίες, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά των δεδομένων. Το t-test εφαρμόζεται όταν συγκρίνονται δύο ανεξάρτητες ομάδες, ενώ η ANOVA χρησιμοποιείται για περισσότερες από δύο ομάδες. Όταν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις κανονικότητας, προτιμώνται οι δοκιμασίες Mann–Whitney U και Kruskal–Wallis.

Οι σχέσεις μεταξύ της κοινωνικής υποστήριξης και άλλων συνεχών μεταβλητών διερευνώνται με τους συντελεστές συσχέτισης Pearson ή Spearman, ανάλογα με την κατανομή των δεδομένων. Για τον εντοπισμό προγνωστικών παραγόντων χρησιμοποιούνται μοντέλα πολλαπλής γραμμικής παλινδρόμησης ή λογιστικής παλινδρόμησης, όταν η εξαρτημένη μεταβλητή είναι κατηγορική.

Σε πιο σύνθετα ερευνητικά σχέδια οι BSSS ενσωματώνονται σε Μοντέλα Δομικών Εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM), επιτρέποντας την ταυτόχρονη διερεύνηση άμεσων και έμμεσων σχέσεων μεταξύ κοινωνικής υποστήριξης, στρες, ψυχικής υγείας και ποιότητας ζωής.

Σε διαπολιτισμικές μελέτες συνιστάται ο έλεγχος της ισοδυναμίας μέτρησης (Measurement Invariance), ώστε να διασφαλίζεται ότι οι υποκλίμακες μετρούν την ίδια ψυχολογική κατασκευή σε διαφορετικούς πληθυσμούς. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει τον έλεγχο διαμορφωτικής, μετρικής και βαθμολογικής ισοδυναμίας, επιτρέποντας έγκυρες συγκρίσεις μεταξύ φύλων, ηλικιακών ομάδων ή πολιτισμών.

Εφαρμογές στην έρευνα και στην κλινική πράξη

Οι Berlin Social Support Scales χρησιμοποιούνται ευρέως σε ερευνητικά πρωτόκολλα που αφορούν την ψυχική υγεία, την ψυχολογία της υγείας και την κοινωνική επιδημιολογία. Έχουν εφαρμοστεί σε ασθενείς με καρκίνο, καρδιαγγειακά νοσήματα, διαβήτη, σκλήρυνση κατά πλάκας και άλλες χρόνιες παθήσεις, αναδεικνύοντας τον καθοριστικό ρόλο της κοινωνικής υποστήριξης στην προσαρμογή στην ασθένεια.

Στην εκπαιδευτική έρευνα αξιοποιούνται για τη διερεύνηση της σχέσης της κοινωνικής υποστήριξης με την ακαδημαϊκή προσαρμογή, το άγχος των φοιτητών και την ψυχολογική ευημερία. Στην οργανωσιακή ψυχολογία χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση της υποστήριξης που παρέχεται από συναδέλφους και προϊσταμένους και τη σύνδεσή της με την εργασιακή ικανοποίηση και την επαγγελματική εξουθένωση.

Παράλληλα, αποτελούν πολύτιμο εργαλείο στην αξιολόγηση ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων, καθώς επιτρέπουν την εκτίμηση του κατά πόσο ένα πρόγραμμα συμβάλλει στην ενίσχυση των κοινωνικών σχέσεων και στη βελτίωση της αντιλαμβανόμενης υποστήριξης.

Πλεονεκτήματα

Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα των BSSS είναι η πολυδιάστατη προσέγγιση της κοινωνικής υποστήριξης. Η δυνατότητα ξεχωριστής αξιολόγησης της αντιλαμβανόμενης, της αναζητούμενης και της πραγματικά λαμβανόμενης υποστήριξης επιτρέπει λεπτομερέστερη κατανόηση των μηχανισμών που επηρεάζουν την ψυχική υγεία.

Η σύντομη διάρκεια συμπλήρωσης, η εύκολη κατανόηση των ερωτήσεων και η δυνατότητα εφαρμογής σε διαφορετικούς πληθυσμούς καθιστούν την κλίμακα ιδιαίτερα χρήσιμη τόσο σε ερευνητικό όσο και σε κλινικό επίπεδο.

Επιπλέον, η διεθνής χρήση της επιτρέπει τη σύγκριση αποτελεσμάτων μεταξύ διαφορετικών χωρών και πολιτισμικών ομάδων, ενισχύοντας τη δυνατότητα διεξαγωγής πολυκεντρικών και διαπολιτισμικών ερευνών.

Περιορισμοί

Παρά τα σημαντικά πλεονεκτήματά τους, οι Berlin Social Support Scales παρουσιάζουν και ορισμένους περιορισμούς. Οι απαντήσεις βασίζονται στην αυτοαναφορά και επομένως ενδέχεται να επηρεάζονται από τη διάθεση του συμμετέχοντα, την κοινωνικά επιθυμητή απάντηση ή την προσωπική αντίληψη των διαπροσωπικών σχέσεων.

Επιπλέον, η κοινωνική υποστήριξη αποτελεί δυναμική μεταβλητή που μεταβάλλεται ανάλογα με τις συνθήκες ζωής. Συνεπώς, οι βαθμολογίες αντανακλούν την κατάσταση του ατόμου κατά τον χρόνο συμπλήρωσης του ερωτηματολογίου και όχι απαραίτητα ένα σταθερό χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του.

Τέλος, επειδή οι BSSS αποτελούν αρθρωτό σύστημα υποκλιμάκων, είναι απαραίτητο κάθε ερευνητική δημοσίευση να αναφέρει με σαφήνεια ποια έκδοση χρησιμοποιήθηκε, πόσα στοιχεία περιλάμβανε και ποιες υποκλίμακες συμπεριλήφθηκαν στην ανάλυση.

Συμπεράσματα

Οι Berlin Social Support Scales (BSSS) αποτελούν ένα από τα πλέον αξιόπιστα και επιστημονικά τεκμηριωμένα εργαλεία αξιολόγησης της κοινωνικής υποστήριξης. Η πολυδιάστατη φιλοσοφία τους επιτρέπει την ολοκληρωμένη διερεύνηση των διαφορετικών μορφών υποστήριξης που βιώνει ή αναζητά ένα άτομο, παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες για την κατανόηση της ψυχοκοινωνικής λειτουργικότητας.

Η χρήση τους σε συνδυασμό με σύγχρονες ψυχομετρικές και στατιστικές τεχνικές, όπως η Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση, τα Μοντέλα Δομικών Εξισώσεων και ο έλεγχος ισοδυναμίας μέτρησης, ενισχύει την αξιοπιστία των ερευνητικών συμπερασμάτων και συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας των επιστημονικών μελετών.

Οι BSSS αποτελούν ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο για ερευνητές, ψυχολόγους, επαγγελματίες υγείας και κοινωνικούς επιστήμονες που επιθυμούν να μελετήσουν τον ρόλο της κοινωνικής υποστήριξης στην υγεία, την ψυχολογική προσαρμογή και την ποιότητα ζωής.

Βιβλιογραφία

DiMatteo, M. R. (2004). Social support and patient adherence to medical treatment: A meta-analysis. Health Psychology, 23(2), 207–218.

Lakey, B., & Cohen, S. (2000). Social support theory and measurement. In S. Cohen, L. Underwood, & B. Gottlieb (Eds.), Social Support Measurement and Intervention. Oxford University Press.

Schulz, U., & Schwarzer, R. (2003). Social support in coping with illness: The Berlin Social Support Scales (BSSS). Diagnostica, 49(2), 73–82.

Schwarzer, R., & Knoll, N. (2007). Functional roles of social support within the stress and coping process. International Journal of Psychology, 42(4), 243–252.

Thoits, P. A. (2011). Mechanisms linking social ties and support to physical and mental health. Journal of Health and Social Behavior, 52(2), 145–161.