Κλίμακα Κοινωνικής Υποστήριξης και Κοινωνικού Στρες Duke

Εισαγωγή

Η Duke Social Support and Stress Scale (DUSOCS) αποτελεί ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο ψυχομετρικό εργαλείο που σχεδιάστηκε για την αξιολόγηση της κοινωνικής υποστήριξης και των πηγών κοινωνικού στρες που βιώνει ένα άτομο στο άμεσο κοινωνικό του περιβάλλον. Αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Duke University Medical Center με στόχο να παρέχει μια σύντομη αλλά ολοκληρωμένη αποτύπωση της ποιότητας των διαπροσωπικών σχέσεων και της επίδρασής τους στη σωματική και ψυχική υγεία.

Σε αντίθεση με πολλές κλίμακες που αξιολογούν αποκλειστικά τη θετική κοινωνική υποστήριξη, η DUSOCS εξετάζει παράλληλα και τις αρνητικές αλληλεπιδράσεις. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στη σύγχρονη θεωρία ότι οι κοινωνικές σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν τόσο ως προστατευτικός όσο και ως επιβαρυντικός παράγοντας για την υγεία.

Η κλίμακα χρησιμοποιείται σε επιδημιολογικές μελέτες, έρευνες δημόσιας υγείας, ψυχολογικές και ψυχιατρικές αξιολογήσεις, καθώς και στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας για τη διερεύνηση της κοινωνικής λειτουργικότητας και των ψυχοκοινωνικών παραγόντων που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η κοινωνική υποστήριξη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες για τη διατήρηση της ψυχικής και σωματικής υγείας. Ένα ισχυρό κοινωνικό δίκτυο συνδέεται με μικρότερα επίπεδα άγχους, χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης, καλύτερη προσαρμογή στις χρόνιες παθήσεις και αυξημένη ποιότητα ζωής.

Παράλληλα όμως, οι στενές διαπροσωπικές σχέσεις μπορεί να αποτελέσουν σημαντική πηγή συγκρούσεων, έντασης και ψυχολογικής επιβάρυνσης. Το κοινωνικό στρες έχει συσχετιστεί με αυξημένα επίπεδα άγχους, μειωμένη θεραπευτική συμμόρφωση, διαταραχές ύπνου και μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης ψυχικών διαταραχών.

Η DUSOCS βασίζεται στην υπόθεση ότι η συνολική επίδραση του κοινωνικού περιβάλλοντος εξαρτάται από την ισορροπία μεταξύ θετικών και αρνητικών αλληλεπιδράσεων και όχι αποκλειστικά από τον αριθμό των κοινωνικών επαφών.

Σκοπός της κλίμακας

Η Duke Social Support and Stress Scale έχει ως βασικό στόχο την ποσοτική εκτίμηση του βαθμού κοινωνικής υποστήριξης και κοινωνικού στρες που προέρχεται από διαφορετικές κατηγορίες διαπροσωπικών σχέσεων.

Ειδικότερα, επιτρέπει την αξιολόγηση της υποστήριξης και του στρες που προέρχονται από μέλη της οικογένειας, συγγενείς, φίλους, συναδέλφους, γείτονες και άλλα σημαντικά πρόσωπα του κοινωνικού δικτύου.

Η κλίμακα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αναγνώριση ατόμων που παρουσιάζουν περιορισμένη κοινωνική υποστήριξη ή αυξημένες κοινωνικές συγκρούσεις και να συμβάλει στον σχεδιασμό κατάλληλων ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων.

Δομή του ερωτηματολογίου

Η DUSOCS αποτελείται από ομάδες ερωτήσεων που αξιολογούν δύο βασικές διαστάσεις.

Η πρώτη αφορά την κοινωνική υποστήριξη (Social Support) και εξετάζει τον βαθμό στον οποίο το άτομο αισθάνεται ότι λαμβάνει συναισθηματική, πρακτική ή συμβουλευτική υποστήριξη από τα άτομα του περιβάλλοντός του.

Η δεύτερη αφορά το κοινωνικό στρες (Social Stress) και αξιολογεί τη συχνότητα και την ένταση των αρνητικών αλληλεπιδράσεων, όπως οι συγκρούσεις, η κριτική, η έλλειψη κατανόησης ή οι διαπροσωπικές εντάσεις.

Οι απαντήσεις επιτρέπουν τον υπολογισμό επιμέρους βαθμολογιών για διαφορετικές ομάδες σχέσεων, καθώς και συνολικών δεικτών κοινωνικής υποστήριξης και κοινωνικού στρες.

Χορήγηση

Η κλίμακα είναι εργαλείο αυτοαναφοράς και μπορεί να χορηγηθεί σε ενήλικες τόσο σε έντυπη όσο και σε ηλεκτρονική μορφή.

Ο χρόνος συμπλήρωσης είναι σχετικά μικρός, γεγονός που επιτρέπει την εύκολη ενσωμάτωσή της σε μεγαλύτερα ερευνητικά πρωτόκολλα ή σε προγράμματα αξιολόγησης ασθενών.

Κατά τη χορήγηση είναι σημαντικό να δίνονται σαφείς οδηγίες, ώστε οι συμμετέχοντες να αξιολογούν τις πραγματικές εμπειρίες τους και όχι τις κοινωνικά επιθυμητές απαντήσεις.

Βαθμολόγηση

Η βαθμολόγηση πραγματοποιείται σύμφωνα με τις οδηγίες της επίσημης έκδοσης της κλίμακας.

Υπολογίζονται ξεχωριστές βαθμολογίες για την κοινωνική υποστήριξη και για το κοινωνικό στρες, ενώ σε αρκετές εφαρμογές παράγονται επιπλέον επιμέρους δείκτες που αφορούν την οικογένεια και τα άτομα εκτός οικογενειακού περιβάλλοντος.

Υψηλότερες βαθμολογίες στην κοινωνική υποστήριξη υποδηλώνουν μεγαλύτερη διαθεσιμότητα θετικών διαπροσωπικών σχέσεων, ενώ υψηλότερες βαθμολογίες στο κοινωνικό στρες αντανακλούν αυξημένες συγκρούσεις και ψυχοκοινωνική επιβάρυνση.

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πρέπει να βασίζεται στα διαθέσιμα δεδομένα αναφοράς του πληθυσμού στον οποίο εφαρμόζεται η κλίμακα και όχι σε αυθαίρετα όρια ταξινόμησης.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Η αξιοπιστία της DUSOCS εξετάζεται συνήθως μέσω της εσωτερικής συνέπειας των υποκλιμάκων, χρησιμοποιώντας τον συντελεστή Cronbach’s α και, όπου είναι δυνατόν, τον McDonald’s ω.

Η σταθερότητα των μετρήσεων μπορεί να αξιολογηθεί με διαδικασίες test–retest, ενώ η συμφωνία μεταξύ διαφορετικών χρονικών μετρήσεων επιτρέπει την εκτίμηση της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων.

Η εγκυρότητα κατασκευής διερευνάται με Διερευνητική Παραγοντική Ανάλυση (Exploratory Factor Analysis – EFA) και Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA).

Πριν από την εφαρμογή της παραγοντικής ανάλυσης συνιστάται ο έλεγχος της καταλληλότητας των δεδομένων μέσω του δείκτη Kaiser–Meyer–Olkin (KMO) και του ελέγχου σφαιρικότητας του Bartlett.

Η προσαρμογή των παραγοντικών μοντέλων αξιολογείται συνήθως με δείκτες όπως CFI, TLI, RMSEA και SRMR.

Η συγκλίνουσα εγκυρότητα μπορεί να εξεταστεί μέσω συσχετίσεων με άλλες κλίμακες κοινωνικής υποστήριξης, μοναξιάς, ανθεκτικότητας και ποιότητας ζωής, ενώ η διακριτή εγκυρότητα αξιολογείται μέσω της διαφοροποίησής της από κατασκευές όπως η προσωπικότητα ή η γενική ψυχική δυσφορία.

Στατιστική ανάλυση

Η περιγραφική ανάλυση περιλαμβάνει μέσο όρο, τυπική απόκλιση, διάμεσο, ελάχιστες και μέγιστες τιμές για κάθε υποκλίμακα.

Η σύγκριση δημογραφικών ομάδων μπορεί να πραγματοποιηθεί με t-test, ANOVA ή μη παραμετρικές δοκιμασίες, ανάλογα με την κατανομή των δεδομένων.

Οι σχέσεις μεταξύ κοινωνικής υποστήριξης, κοινωνικού στρες και άλλων μεταβλητών μπορούν να εξεταστούν με συντελεστές συσχέτισης Pearson ή Spearman.

Για τη διερεύνηση ανεξάρτητων προβλεπτικών παραγόντων μπορούν να εφαρμοστούν μοντέλα πολλαπλής γραμμικής ή λογιστικής παλινδρόμησης, ενώ σε σύνθετες ερευνητικές εφαρμογές μπορεί να χρησιμοποιηθεί Ανάλυση Δομικών Εξισώσεων (Structural Equation Modeling).

Η παρουσίαση των αποτελεσμάτων πρέπει να συνοδεύεται από μεγέθη επίδρασης και διαστήματα εμπιστοσύνης, ώστε να αξιολογείται τόσο η στατιστική όσο και η κλινική σημασία των ευρημάτων.

Εφαρμογές

Η DUSOCS χρησιμοποιείται σε έρευνες ψυχικής υγείας, πρωτοβάθμιας φροντίδας, γηριατρικής, ογκολογίας, καρδιολογίας και χρόνιων νοσημάτων.

Έχει αξιοποιηθεί για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ κοινωνικής υποστήριξης και κατάθλιψης, άγχους, επαγγελματικής εξουθένωσης, ποιότητας ζωής, θεραπευτικής συμμόρφωσης και ανάρρωσης μετά από σοβαρές ασθένειες.

Επιπλέον, αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας παρεμβάσεων που στοχεύουν στην ενίσχυση του κοινωνικού δικτύου ή στη μείωση των ψυχοκοινωνικών στρεσογόνων παραγόντων.

Περιορισμοί

Η DUSOCS βασίζεται στην αυτοαναφορά και επομένως επηρεάζεται από την υποκειμενική αντίληψη του συμμετέχοντα, τη συναισθηματική του κατάσταση και την κοινωνική επιθυμητότητα.

Οι κοινωνικές σχέσεις μεταβάλλονται διαχρονικά και ενδέχεται να επηρεάζονται από σημαντικά γεγονότα ζωής, γεγονός που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία των αποτελεσμάτων.

Επιπλέον, οι πολιτισμικές διαφορές στον τρόπο έκφρασης της κοινωνικής υποστήριξης καθιστούν απαραίτητη την πολιτισμική προσαρμογή και την επανεξέταση των ψυχομετρικών ιδιοτήτων της κλίμακας πριν από τη χρήση της σε διαφορετικούς πληθυσμούς.

Συμπεράσματα

Η Duke Social Support and Stress Scale αποτελεί ένα αξιόπιστο και ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο για την αξιολόγηση τόσο της κοινωνικής υποστήριξης όσο και των αρνητικών κοινωνικών αλληλεπιδράσεων.

Η δυνατότητα ταυτόχρονης εκτίμησης των προστατευτικών και των επιβαρυντικών στοιχείων του κοινωνικού περιβάλλοντος την καθιστά ιδιαίτερα χρήσιμη στην ψυχολογική έρευνα, στις επιδημιολογικές μελέτες και στην κλινική πράξη.

Η επιστημονικά ορθή χρήση της απαιτεί τυποποιημένη χορήγηση, σωστή βαθμολόγηση και ολοκληρωμένη αξιολόγηση των ψυχομετρικών χαρακτηριστικών της στον πληθυσμό εφαρμογής.

Βιβλιογραφία

Broadhead, W. E., Gehlbach, S. H., De Gruy, F. V., & Kaplan, B. H. (1988). The Duke-UNC Functional Social Support Questionnaire: Measurement of social support in family medicine patients. Medical Care, 26(7), 709–723.

George, L. K., Blazer, D. G., Hughes, D. C., & Fowler, N. (1989). Social support and the outcome of major depression. British Journal of Psychiatry, 154, 478–485.

Kaplan, B. H., Cassel, J. C., & Gore, S. (1977). Social support and health. Medical Care, 15(5 Suppl), 47–58.

Sherbourne, C. D., & Stewart, A. L. (1991). The MOS Social Support Survey. Social Science & Medicine, 32(6), 705–714.

Uchino, B. N. (2009). Understanding the links between social support and physical health. Perspectives on Psychological Science, 4(3), 236–255.