Ερωτηματολόγιο Καταγραφής Συμπεριφορών Σχετικών με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Πιθανές Εξαρτητικές Τάσεις [DSM-4]

Περιγραφή

Το DSM-IV Ερωτηματολόγιο Συμπτωμάτων Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ) αποτελεί εργαλείο διαλογής (screening) που βασίζεται στα διαγνωστικά κριτήρια της τέταρτης έκδοσης του Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV). Σκοπός του είναι η συστηματική καταγραφή συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας σε παιδιά, εφήβους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενήλικες, διευκολύνοντας την αρχική αξιολόγηση ατόμων που ενδέχεται να παρουσιάζουν χαρακτηριστικά της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ).

Το ερωτηματολόγιο αποτελείται από 18 βασικά συμπτώματα, τα οποία αντιστοιχούν στα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια του DSM-IV, καθώς και μία επιπλέον ερώτηση σχετικά με την παρουσία άλλων αναπτυξιακών ή ψυχιατρικών διαταραχών που μπορεί να επηρεάζουν την κλινική αξιολόγηση. Οι απαντήσεις δίνονται σε μορφή ΝΑΙ/ΟΧΙ, με σημείο αναφοράς τη σύγκριση της συμπεριφοράς του εξεταζόμενου με εκείνη των συνομηλίκων του.

Η κλίμακα χρησιμοποιείται ευρέως στην εκπαιδευτική ψυχολογία, την παιδοψυχιατρική, την ειδική αγωγή και την κλινική αξιολόγηση, πάντοτε ως εργαλείο υποστήριξης και όχι ως αυτόνομο διαγνωστικό μέσο.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η ΔΕΠ-Υ αποτελεί μία από τις συχνότερες νευροαναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής ηλικίας και χαρακτηρίζεται από επίμονα πρότυπα απροσεξίας ή/και υπερκινητικότητας–παρορμητικότητας, τα οποία επηρεάζουν σημαντικά τη λειτουργικότητα του ατόμου στο σχολείο, στην εργασία και στις κοινωνικές σχέσεις.

Το DSM-IV οργανώνει τα συμπτώματα σε δύο βασικές διαστάσεις:

• Απροσεξία (Inattention), η οποία αφορά δυσκολίες συγκέντρωσης, οργάνωσης, διατήρησης της προσοχής και ολοκλήρωσης δραστηριοτήτων.
• Υπερκινητικότητα–Παρορμητικότητα (Hyperactivity–Impulsivity), η οποία περιλαμβάνει κινητική ανησυχία, υπερβολική ομιλία, δυσκολία αναμονής της σειράς και παρορμητικές συμπεριφορές.

Η αξιολόγηση των δύο αυτών διαστάσεων επιτρέπει την αναγνώριση των διαφορετικών κλινικών μορφών της ΔΕΠ-Υ και συμβάλλει στη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων για περαιτέρω διερεύνηση.

Δομή και χαρακτηριστικά

Το ερωτηματολόγιο περιλαμβάνει 18 διαγνωστικά στοιχεία, τα οποία αντιστοιχούν στα επίσημα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ σύμφωνα με το DSM-IV.

Οι πρώτες εννέα ερωτήσεις αξιολογούν συμπτώματα απροσεξίας, όπως δυσκολίες συγκέντρωσης, οργάνωσης, ολοκλήρωσης εργασιών, εύκολη διάσπαση της προσοχής και καθημερινή αφηρημάδα.

Οι επόμενες εννέα ερωτήσεις αξιολογούν συμπτώματα υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας, όπως υπερβολική κινητικότητα, δυσκολία παραμονής σε καθιστή θέση, υπερβολική ομιλία, διακοπή συνομιλιών και δυσκολία αναμονής της σειράς.

Το ερωτηματολόγιο ολοκληρώνεται με μία επιπλέον ερώτηση που αφορά την ύπαρξη άλλων αναπτυξιακών ή ψυχιατρικών διαταραχών, οι οποίες ενδέχεται να επηρεάζουν την ερμηνεία των αποτελεσμάτων.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση του ερωτηματολογίου βασίζεται αρχικά στον υπολογισμό του αριθμού των θετικών απαντήσεων («ΝΑΙ») σε κάθε μία από τις δύο βασικές διαστάσεις της ΔΕΠ-Υ.

Σε ερευνητικές εφαρμογές υπολογίζονται περιγραφικά στατιστικά, όπως μέσοι όροι, ποσοστά θετικών απαντήσεων και συχνότητες εμφάνισης των συμπτωμάτων.

Οι βαθμολογίες μπορούν να συσχετιστούν με δημογραφικές μεταβλητές, σχολική επίδοση, γνωστική λειτουργία, συναισθηματική προσαρμογή, ψυχική υγεία ή άλλες νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται επίσης για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας ψυχοεκπαιδευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων μέσω επαναλαμβανόμενων μετρήσεων.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Το DSM-IV ADHD Questionnaire παρουσιάζει ιδιαίτερα ικανοποιητικές ψυχομετρικές ιδιότητες όταν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τις επίσημες οδηγίες εφαρμογής.

Η εσωτερική συνέπεια μπορεί να αξιολογηθεί μέσω του Cronbach’s α και του McDonald’s ω, ενώ η αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability) χρησιμοποιείται για την εκτίμηση της σταθερότητας των απαντήσεων στον χρόνο.

Η δομική εγκυρότητα μπορεί να διερευνηθεί μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA) και Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Confirmatory Factor Analysis – CFA), προκειμένου να επιβεβαιωθεί η διπαραγοντική δομή της κλίμακας (Απροσεξία και Υπερκινητικότητα–Παρορμητικότητα).

Η συγκλίνουσα εγκυρότητα μπορεί να εξεταστεί μέσω συσχετίσεων με άλλες κλίμακες αξιολόγησης της ΔΕΠ-Υ, της εκτελεστικής λειτουργίας και της συμπεριφοράς, ενώ η διακριτή εγκυρότητα μπορεί να διερευνηθεί σε σχέση με άλλες ψυχικές ή νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Οι απαντήσεις καταγράφονται σε διχοτομική μορφή (ΝΑΙ/ΟΧΙ), με το «ΝΑΙ» να υποδηλώνει ότι το συγκεκριμένο σύμπτωμα εμφανίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό συγκριτικά με τους συνομηλίκους του εξεταζόμενου.

Η συνολική αξιολόγηση βασίζεται στον αριθμό των θετικών απαντήσεων στις δύο βασικές διαστάσεις της κλίμακας. Ωστόσο, το παρόν υλικό δεν περιλαμβάνει τις επίσημες οδηγίες βαθμολόγησης ούτε τα διαγνωστικά όρια (cut-off scores) του DSM-IV. Για τον λόγο αυτό, η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πρέπει να πραγματοποιείται σύμφωνα με τα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια και από κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες.

Η στατιστική ανάλυση μπορεί να περιλαμβάνει ελέγχους κανονικότητας, συντελεστές συσχέτισης Pearson ή Spearman, Student’s t-test ή Mann–Whitney U για συγκρίσεις δύο ομάδων και ANOVA ή Kruskal–Wallis για περισσότερες ομάδες. Σε πιο σύνθετες μελέτες μπορούν να εφαρμοστούν μοντέλα λογιστικής ή γραμμικής παλινδρόμησης και Δομικά Μοντέλα Εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM).

Πολιτισμική προσαρμογή

Η εφαρμογή του ερωτηματολογίου σε διαφορετικές γλώσσες και πολιτισμικά περιβάλλοντα απαιτεί διαδικασία μετάφρασης, αντίστροφης μετάφρασης, πιλοτικής εφαρμογής και ψυχομετρικής επανεξέτασης.

Η πολιτισμική προσαρμογή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η αντίληψη της υπερκινητικότητας, της παρορμητικότητας και της σχολικής συμπεριφοράς μπορεί να διαφοροποιείται ανάλογα με το εκπαιδευτικό και κοινωνικό πλαίσιο κάθε χώρας.

Στόχος και εφαρμογές στην έρευνα

Βασικός στόχος του ερωτηματολογίου είναι η συστηματική καταγραφή των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ, ώστε να υποστηρίζεται η έγκαιρη αναγνώριση ατόμων που ενδέχεται να χρειάζονται περαιτέρω εξειδικευμένη αξιολόγηση.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται σε σχολικές μονάδες, υπηρεσίες ειδικής αγωγής, παιδοψυχιατρικές κλινικές, ερευνητικά προγράμματα και επιδημιολογικές μελέτες για τη διερεύνηση της συχνότητας της ΔΕΠ-Υ, της σχέσης της με άλλες ψυχολογικές μεταβλητές και της αποτελεσματικότητας θεραπευτικών ή εκπαιδευτικών παρεμβάσεων.

Το ερωτηματολόγιο αποτελεί εργαλείο διαλογής (screening) και όχι διαγνωστικό μέσο. Η τελική διάγνωση της ΔΕΠ-Υ πρέπει να βασίζεται σε ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση, σύμφωνα με τα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια και την κρίση εξειδικευμένων επαγγελματιών ψυχικής υγείας.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Association.

Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.). Guilford Press.

DuPaul, G. J., Power, T. J., Anastopoulos, A. D., & Reid, R. (2016). ADHD Rating Scale-5 for Children and Adolescents: Checklists, Norms, and Clinical Interpretation. Guilford Press.

Willcutt, E. G. (2012). The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review. Neurotherapeutics, 9(3), 490–499.