Περιγραφή

Η Κλίμακα Ενσυναίσθησης και Συστηματοποίησης για Παιδιά (Empathy–Systemising Quotient for Children – EQ-SQ) αποτελεί ένα εξειδικευμένο ψυχομετρικό εργαλείο που αξιολογεί δύο θεμελιώδεις γνωστικές και κοινωνικοσυναισθηματικές διαστάσεις της παιδικής ανάπτυξης: την ενσυναίσθηση (Empathy) και τη συστηματοποίηση (Systemising). Η κλίμακα βασίζεται στη θεωρία Empathising–Systemising (E–S Theory) του Simon Baron-Cohen, σύμφωνα με την οποία τα άτομα διαφέρουν ως προς την ικανότητά τους να κατανοούν τα συναισθήματα και τις προθέσεις των άλλων, αλλά και ως προς την τάση τους να αναγνωρίζουν κανόνες, μοτίβα και συστήματα.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται ευρέως στην αναπτυξιακή ψυχολογία, στην παιδοψυχολογία και στην έρευνα των νευροαναπτυξιακών διαταραχών, ιδιαίτερα στο Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ). Η αξιολόγηση της ενσυναίσθησης και της συστηματοποίησης παρέχει πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις κοινωνικές, συναισθηματικές και γνωστικές δεξιότητες των παιδιών, συμβάλλοντας στην καλύτερη κατανόηση του αναπτυξιακού τους προφίλ.

Η κλίμακα εξετάζει δύο βασικές διαστάσεις:

  • Ενσυναίσθηση (Empathy): αξιολογεί την ικανότητα του παιδιού να αναγνωρίζει, να κατανοεί και να ανταποκρίνεται κατάλληλα στα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις ανάγκες των άλλων.
  • Συστηματοποίηση (Systemising): αξιολογεί την τάση του παιδιού να κατανοεί, να αναλύει και να οργανώνει συστήματα, μοτίβα, κανόνες και λογικές ακολουθίες.

Η ταυτόχρονη αξιολόγηση των δύο αυτών χαρακτηριστικών επιτρέπει την καλύτερη κατανόηση του γνωστικού και κοινωνικοσυναισθηματικού προφίλ κάθε παιδιού.

Στόχος

Βασικός στόχος του EQ-SQ είναι η αξιολόγηση των επιπέδων ενσυναίσθησης και συστηματοποίησης κατά την παιδική ηλικία, παρέχοντας μια ολοκληρωμένη εικόνα της κοινωνικής, συναισθηματικής και γνωστικής ανάπτυξης. Το εργαλείο χρησιμοποιείται για την αναγνώριση ατομικών διαφορών στις κοινωνικές δεξιότητες, στην κατανόηση των συναισθημάτων και στη λογική επεξεργασία πληροφοριών, ενώ παράλληλα υποστηρίζει τον σχεδιασμό εξατομικευμένων εκπαιδευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων. Επιπλέον, συμβάλλει στη διερεύνηση των αναπτυξιακών διαδρομών της ενσυναίσθησης και της συστηματοποίησης και της σχέσης τους με τη μάθηση, την κοινωνική αλληλεπίδραση και τις νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

Βαθμολόγηση

Η κλίμακα EQ-SQ αποτελείται από δηλώσεις που αξιολογούν ξεχωριστά τις δύο βασικές διαστάσεις του εργαλείου. Οι συμμετέχοντες ή οι γονείς/φροντιστές (ανάλογα με την έκδοση) απαντούν σε κλίμακα Likert, ενώ κάθε απάντηση βαθμολογείται σύμφωνα με προκαθορισμένα κριτήρια.

Υπολογίζονται δύο ανεξάρτητες βαθμολογίες:

  • Empathy Quotient (EQ): εκφράζει το επίπεδο ενσυναίσθησης του παιδιού.
  • Systemising Quotient (SQ): εκφράζει την τάση του παιδιού για αναγνώριση κανόνων, μοτίβων και συστημάτων.

Οι βαθμολογίες συγκρίνονται με κανονιστικά δεδομένα (normative data) ανά ηλικία, επιτρέποντας την εκτίμηση του κατά πόσο το αναπτυξιακό προφίλ του παιδιού αποκλίνει ή συμβαδίζει με τα αναμενόμενα επίπεδα για την ηλικιακή του ομάδα.

Στατιστική Ανάλυση

Η ψυχομετρική αξιολόγηση του EQ-SQ περιλαμβάνει περιγραφικά στατιστικά μέτρα, έλεγχο της αξιοπιστίας μέσω των δεικτών Cronbach’s α και McDonald’s Ω, καθώς και διερεύνηση της δομικής εγκυρότητας με Διερευνητική Παραγοντική Ανάλυση (Exploratory Factor Analysis – EFA) και Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA). Οι διεθνείς μελέτες έχουν επιβεβαιώσει την καλή εσωτερική συνοχή των υποκλιμάκων και την ικανοποιητική εγκυρότητα κατασκευής του εργαλείου σε διαφορετικούς παιδιατρικούς πληθυσμούς.

Επιπλέον, εφαρμόζονται αναλύσεις συσχέτισης (Pearson ή Spearman), t-test, ANOVA, MANOVA, γραμμική και λογιστική παλινδρόμηση, καθώς και μοντέλα δομικών εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM) για τη διερεύνηση της σχέσης της ενσυναίσθησης και της συστηματοποίησης με δημογραφικούς, αναπτυξιακούς, γνωστικούς και κλινικούς παράγοντες. Οι βαθμολογίες μπορούν επίσης να συγκριθούν με κανονιστικά δεδομένα, ώστε να αξιολογηθεί η θέση του παιδιού σε σχέση με τις τυπικές αναπτυξιακές προσδοκίες.

Εφαρμογές

Το EQ-SQ χρησιμοποιείται ευρέως στην αναπτυξιακή ψυχολογία, στην κλινική παιδοψυχολογία, στην ειδική αγωγή, στη σχολική ψυχολογία και στην έρευνα των νευροαναπτυξιακών διαταραχών. Αποτελεί σημαντικό εργαλείο για την αξιολόγηση παιδιών τυπικής ανάπτυξης, καθώς και παιδιών με διαταραχή αυτιστικού φάσματος, σύνδρομο Asperger, ΔΕΠ-Υ και άλλες αναπτυξιακές δυσκολίες.

Η κλίμακα χρησιμοποιείται για:

  • την αξιολόγηση κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων,
  • την κατανόηση του γνωστικού προφίλ των παιδιών,
  • την ανάπτυξη εξατομικευμένων εκπαιδευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων,
  • την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας προγραμμάτων κοινωνικών δεξιοτήτων,
  • τη διερεύνηση των διαφορών μεταξύ φύλου και ηλικίας στην ενσυναίσθηση και τη συστηματοποίηση,
  • τη μελέτη της σχέσης των δύο διαστάσεων με τη σχολική επίδοση, τις εκτελεστικές λειτουργίες και την ψυχική υγεία.

Βιβλιογραφία

Baron-Cohen, S., Richler, J., Bisarya, D., Gurunathan, N., & Wheelwright, S. (2003). The Systemizing Quotient: An investigation of adults with Asperger syndrome or high-functioning autism, and normal sex differences. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 358(1430), 361–374.

Baron-Cohen, S., & Wheelwright, S. (2004). The Empathy Quotient: An investigation of adults with Asperger syndrome or high-functioning autism, and normal sex differences. Journal of Autism and Developmental Disorders, 34(2), 163–175.

Baron-Cohen, S. (2009). Autism Spectrum Conditions. Cambridge University Press.

Baron-Cohen, S., Lombardo, M. V., Auyeung, B., Ashwin, E., Chakrabarti, B., & Knickmeyer, R. (2011). Why are autism spectrum conditions more prevalent in males? PLoS Biology, 9(6), e1001081.

Greenberg, D. M., Warrier, V., Allison, C., & Baron-Cohen, S. (2018). Testing the Empathizing–Systemizing theory of sex differences and the Extreme Male Brain theory of autism in half a million people. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(48), 12152–12157.