Κλίμακα Οικονομικού Τόπου Ελέγχου [ELOCS-40]

Περιγραφή

Η Κλίμακα Οικονομικού Τόπου Ελέγχου (Economic Locus of Control Scale – ELOCS) αποτελεί ψυχομετρικό εργαλείο που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση των πεποιθήσεων των ατόμων σχετικά με τον βαθμό ελέγχου που θεωρούν ότι ασκούν πάνω στην οικονομική τους κατάσταση.

Η έννοια του οικονομικού τόπου ελέγχου προέρχεται από την ευρύτερη θεωρία του εσωτερικού και εξωτερικού τόπου ελέγχου. Σύμφωνα με αυτήν, τα άτομα διαφέρουν ως προς το εάν αποδίδουν τα αποτελέσματα της ζωής τους κυρίως στις προσωπικές τους ενέργειες ή σε εξωτερικές δυνάμεις.

Στην οικονομική διάσταση, ο εσωτερικός τόπος ελέγχου εκφράζει την πεποίθηση ότι η οικονομική κατάσταση εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από παράγοντες όπως:

η προσωπική προσπάθεια,

η εργασία,

ο οικονομικός προγραμματισμός,

η αποταμίευση,

η εκπαίδευση,

η απόκτηση δεξιοτήτων,

και η λήψη κατάλληλων οικονομικών αποφάσεων.

Αντίθετα, ο εξωτερικός οικονομικός τόπος ελέγχου εκφράζει την πεποίθηση ότι η οικονομική ευημερία καθορίζεται κυρίως από παράγοντες που βρίσκονται έξω από τον προσωπικό έλεγχο, όπως:

η τύχη,

η μοίρα,

οι αποφάσεις άλλων ανθρώπων,

η κοινωνική προέλευση,

η οικονομική συγκυρία,

και η λειτουργία του κοινωνικού ή πολιτικού συστήματος.

Το αρχικό υλικό περιγράφει την κλίμακα ως μέσο αξιολόγησης του κατά πόσο τα άτομα θεωρούν ότι η οικονομική τους κατάσταση εξαρτάται από τις δικές τους ενέργειες ή από εξωτερικούς παράγοντες.

Διευκρίνιση ονομασίας

Στο διαθέσιμο αρχείο η κλίμακα αναφέρεται ως Economic Locus of Control Scale [AQ-40]. Ωστόσο, η συντομογραφία AQ-40 χρησιμοποιείται συχνότερα στη διεθνή βιβλιογραφία για διαφορετικό ψυχομετρικό εργαλείο και δεν τεκμηριώνεται στο αρχείο ότι αποτελεί την επίσημη ονομασία της συγκεκριμένης κλίμακας.

Παράλληλα, το όνομα του αρχείου χρησιμοποιεί τη συντομογραφία ELOCS, η οποία αντιστοιχεί περισσότερο στον αγγλικό τίτλο Economic Locus of Control Scale.

Για τον λόγο αυτό, στο παρόν κείμενο χρησιμοποιείται η συντομογραφία ELOCS, χωρίς να αποδίδεται συγκεκριμένος αριθμός ερωτημάτων, καθώς το διαθέσιμο υλικό δεν παραθέτει τη δομή ή το πλήθος των δηλώσεων της κλίμακας.

Στόχος

Κύριος στόχος της Κλίμακας Οικονομικού Τόπου Ελέγχου είναι η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο τα άτομα αντιλαμβάνονται τον έλεγχο που διαθέτουν πάνω στις οικονομικές συνθήκες της ζωής τους.

Ειδικότερα, η κλίμακα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για:

την αξιολόγηση του εσωτερικού και του εξωτερικού οικονομικού τόπου ελέγχου,

τη διερεύνηση των πεποιθήσεων σχετικά με την οικονομική επιτυχία ή αποτυχία,

τη μελέτη του τρόπου αντιμετώπισης οικονομικών δυσκολιών,

την εξέταση της σχέσης μεταξύ οικονομικών πεποιθήσεων και λήψης αποφάσεων,

και τη διερεύνηση του ρόλου της προσωπικής ευθύνης στις οικονομικές συμπεριφορές.

Το αρχικό υλικό επισημαίνει ότι οι αντιλήψεις οικονομικού ελέγχου μπορεί να επηρεάζουν τις οικονομικές αποφάσεις, την αυτοεκτίμηση και τις στρατηγικές αντιμετώπισης οικονομικών δυσκολιών.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η θεωρία του τόπου ελέγχου αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της κοινωνικής μάθησης και αφορά τις γενικευμένες προσδοκίες του ατόμου σχετικά με την προέλευση των ενισχύσεων και των αποτελεσμάτων που βιώνει.

Τα άτομα με περισσότερο εσωτερικό τόπο ελέγχου τείνουν να πιστεύουν ότι τα αποτελέσματα συνδέονται με τις προσωπικές τους επιλογές, τις ικανότητες και την προσπάθεια που καταβάλλουν.

Αντίθετα, τα άτομα με περισσότερο εξωτερικό τόπο ελέγχου αποδίδουν συχνότερα τα αποτελέσματα:

στην τύχη,

στη μοίρα,

στη δύναμη άλλων ανθρώπων,

ή σε κοινωνικές και θεσμικές συνθήκες.

Η οικονομική εξειδίκευση της έννοιας εστιάζει σε πεποιθήσεις που αφορούν το εισόδημα, την αποταμίευση, την οικονομική ασφάλεια, την επαγγελματική εξέλιξη και την ικανότητα αντιμετώπισης οικονομικών προβλημάτων.

Ο οικονομικός τόπος ελέγχου δεν πρέπει να συγχέεται με το πραγματικό επίπεδο οικονομικών πόρων. Ένα άτομο μπορεί να διαθέτει ισχυρό εσωτερικό τόπο ελέγχου, αλλά να αντιμετωπίζει αντικειμενικούς κοινωνικούς ή οικονομικούς περιορισμούς.

Δομή της κλίμακας

Το διαθέσιμο αρχείο δεν παρέχει πληροφορίες σχετικά με:

τον ακριβή αριθμό των ερωτημάτων,

τις επιμέρους υποκλίμακες,

την ύπαρξη αντίστροφα βαθμολογούμενων δηλώσεων,

ή την επίσημη κατανομή των ερωτημάτων σε εσωτερικό και εξωτερικό τόπο ελέγχου.

Ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατόν να παρουσιαστεί τεκμηριωμένα συγκεκριμένη δομή ή αριθμός ερωτημάτων.

Σε γενικό επίπεδο, μια κλίμακα οικονομικού τόπου ελέγχου μπορεί να περιλαμβάνει δηλώσεις που εξετάζουν:

την προσωπική ευθύνη για την οικονομική κατάσταση,

την επίδραση της προσπάθειας και της εργασίας,

τη σημασία του οικονομικού προγραμματισμού,

τον ρόλο της τύχης,

την επίδραση των κοινωνικών θεσμών,

και την εξάρτηση από ισχυρούς άλλους.

Η επίσημη δομή πρέπει να επιβεβαιώνεται από την πρωτότυπη έκδοση ή το εγχειρίδιο του εργαλείου πριν από τη χρήση του.

Διαδικασία χορήγησης

Η Κλίμακα Οικονομικού Τόπου Ελέγχου αποτελεί εργαλείο αυτοαναφοράς και μπορεί να χορηγηθεί ατομικά ή ομαδικά.

Οι συμμετέχοντες καλούνται να δηλώσουν τον βαθμό συμφωνίας τους με προτάσεις που αφορούν την οικονομική τους κατάσταση και τις αιτίες των οικονομικών αποτελεσμάτων.

Κατά τη χορήγηση πρέπει να διευκρινίζεται ότι δεν υπάρχουν σωστές ή λανθασμένες απαντήσεις και ότι ζητείται η προσωπική άποψη του συμμετέχοντα.

Η ανωνυμία είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς οι ερωτήσεις οικονομικού περιεχομένου μπορεί να θεωρηθούν ευαίσθητες και να προκαλέσουν επιφυλακτικότητα ή κοινωνικά επιθυμητές απαντήσεις.

Βαθμολόγηση

Σύμφωνα με το αρχικό υλικό, οι απαντήσεις καταγράφονται σε κλίμακα τύπου Likert, η οποία εκτείνεται συνήθως από το «Διαφωνώ απόλυτα» έως το «Συμφωνώ απόλυτα».

Το αρχείο αναφέρει ότι:

οι υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν περισσότερο εσωτερικό οικονομικό τόπο ελέγχου,

ενώ οι χαμηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν περισσότερο εξωτερικό οικονομικό τόπο ελέγχου.

Ωστόσο, η κατεύθυνση αυτή μπορεί να ισχύει μόνο εφόσον:

τα ερωτήματα έχουν κωδικοποιηθεί προς την ίδια κατεύθυνση,

οι δηλώσεις εξωτερικού ελέγχου έχουν αντιστραφεί,

και έχει ακολουθηθεί το επίσημο σύστημα βαθμολόγησης.

Πριν από τον υπολογισμό οποιασδήποτε συνολικής βαθμολογίας πρέπει να επιβεβαιώνεται ποια ερωτήματα απαιτούν αντίστροφη κωδικοποίηση.

Η συνολική βαθμολογία μπορεί να υπολογιστεί ως άθροισμα ή μέσος όρος των ερωτημάτων, μόνο εφόσον αυτό προβλέπεται από την επίσημη μορφή της κλίμακας.

Ανάλυση Δεδομένων

Η στατιστική ανάλυση μπορεί να ξεκινήσει με τον υπολογισμό περιγραφικών στατιστικών στοιχείων για κάθε ερώτημα και για τη συνολική βαθμολογία.

Μπορούν να υπολογιστούν:

ο μέσος όρος,

η τυπική απόκλιση,

η διάμεσος,

το ελάχιστο και το μέγιστο,

η ασυμμετρία,

η κύρτωση,

και οι συχνότητες των απαντήσεων.

Το αρχικό υλικό προτείνει επίσης την εξέταση της σχέσης του οικονομικού τόπου ελέγχου με μεταβλητές όπως το εισόδημα, η εκπαίδευση και η εργασιακή κατάσταση, καθώς και τη σύγκριση διαφορετικών κοινωνικών ή οικονομικών ομάδων.

Οι συσχετίσεις μπορούν να εξεταστούν με τους συντελεστές Pearson ή Spearman, ανάλογα με την κατανομή των δεδομένων.

Για τη σύγκριση ομάδων μπορούν να χρησιμοποιηθούν:

t-test ανεξάρτητων δειγμάτων,

ανάλυση διακύμανσης,

Mann–Whitney U,

Kruskal–Wallis,

ή πολυμεταβλητές αναλύσεις.

Η πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση παραγόντων που προβλέπουν τον οικονομικό τόπο ελέγχου ή για την εξέταση του κατά πόσο ο οικονομικός τόπος ελέγχου προβλέπει συγκεκριμένες οικονομικές συμπεριφορές.

Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά

Εσωτερική συνοχή

Η εσωτερική συνοχή της κλίμακας μπορεί να αξιολογηθεί με τον συντελεστή Cronbach’s α ή τον συντελεστή McDonald’s ω.

Το αρχικό αρχείο αναφέρει γενικά τη χρήση του Cronbach’s α, αλλά δεν παρέχει συγκεκριμένη τιμή αξιοπιστίας, δείγμα ή έκδοση της κλίμακας.

Επομένως, δεν μπορεί να αναφερθεί τεκμηριωμένος αριθμητικός δείκτης εσωτερικής συνέπειας από το διαθέσιμο υλικό.

Αξιοπιστία επανελέγχου

Η αξιοπιστία επανελέγχου μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εξεταστεί η χρονική σταθερότητα των πεποιθήσεων οικονομικού ελέγχου.

Ωστόσο, οι σχετικές πεποιθήσεις μπορεί να μεταβάλλονται ύστερα από σημαντικά γεγονότα, όπως:

απώλεια εργασίας,

αύξηση ή μείωση εισοδήματος,

οικονομική κρίση,

υπερχρέωση,

ή αλλαγή οικογενειακής κατάστασης.

Για τον λόγο αυτό, το χρονικό διάστημα μεταξύ των δύο μετρήσεων πρέπει να επιλέγεται προσεκτικά.

Δομική εγκυρότητα

Η δομική εγκυρότητα μπορεί να διερευνηθεί μέσω Διερευνητικής ή Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης.

Μπορούν να εξεταστούν εναλλακτικά μοντέλα, όπως:

ένα μονοδιάστατο συνεχές εσωτερικού–εξωτερικού ελέγχου,

δύο διακριτοί παράγοντες εσωτερικού και εξωτερικού ελέγχου,

ή ένα πολυδιάστατο μοντέλο που διακρίνει την τύχη, τους ισχυρούς άλλους και το κοινωνικό σύστημα.

Η επιλογή του μοντέλου πρέπει να βασίζεται στην επίσημη θεωρητική δομή της χρησιμοποιούμενης έκδοσης.

Συγκλίνουσα εγκυρότητα

Η συγκλίνουσα εγκυρότητα μπορεί να εξεταστεί μέσω της σχέσης της κλίμακας με μεταβλητές όπως:

η γενική αίσθηση προσωπικού ελέγχου,

η αυτοαποτελεσματικότητα,

ο οικονομικός γραμματισμός,

η οικονομική αυτοπεποίθηση,

η προνοητικότητα,

και ο οικονομικός αυτοέλεγχος.

Διακριτή εγκυρότητα

Η διακριτή εγκυρότητα αφορά τη διαφοροποίηση του οικονομικού τόπου ελέγχου από έννοιες όπως:

το πραγματικό εισόδημα,

η κοινωνικοοικονομική θέση,

η γενική αισιοδοξία,

η αυτοεκτίμηση,

και η οικονομική ικανοποίηση.

Ένα άτομο μπορεί να αισθάνεται οικονομικό έλεγχο χωρίς να διαθέτει υψηλό εισόδημα ή, αντίστροφα, να διαθέτει οικονομικούς πόρους αλλά να αποδίδει την οικονομική του κατάσταση κυρίως σε εξωτερικούς παράγοντες.

Διαπολιτισμική εγκυρότητα

Οι πεποιθήσεις σχετικά με τον οικονομικό έλεγχο επηρεάζονται από την κοινωνική οργάνωση, τις οικονομικές ανισότητες, τις πολιτικές πρόνοιας και τις πολιτισμικές αντιλήψεις περί ατομικής ευθύνης.

Το αρχικό υλικό αναφέρει ότι η κλίμακα μπορεί να εξετάζεται σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια για τη διασφάλιση της καταλληλότητάς της.

Σε διαπολιτισμικές συγκρίσεις είναι απαραίτητος ο έλεγχος ισοδυναμίας μέτρησης, ώστε να διαπιστώνεται ότι οι βαθμολογίες έχουν το ίδιο νόημα στις συγκρινόμενες ομάδες.

Εφαρμογές

Η Κλίμακα Οικονομικού Τόπου Ελέγχου μπορεί να χρησιμοποιηθεί:

στην οικονομική ψυχολογία,

στην κοινωνική ψυχολογία,

στην ψυχολογία της εργασίας,

στη συμβουλευτική σταδιοδρομίας,

σε έρευνες οικονομικής συμπεριφοράς,

σε μελέτες χρηματοοικονομικού γραμματισμού,

και σε προγράμματα οικονομικής εκπαίδευσης.

Οι βαθμολογίες μπορούν να εξεταστούν σε σχέση με:

την αποταμίευση,

τη χρήση πιστώσεων,

τη διαχείριση χρέους,

τον οικονομικό προγραμματισμό,

την επενδυτική συμπεριφορά,

την κατανάλωση,

την εργασιακή κινητικότητα,

και την αντιμετώπιση οικονομικού άγχους.

Το εργαλείο μπορεί επίσης να αξιοποιηθεί σε προγράμματα παρέμβασης που αποσκοπούν στην ενίσχυση της οικονομικής αυτοαποτελεσματικότητας και της υπεύθυνης οικονομικής διαχείρισης.

Περιορισμοί

Η κλίμακα αξιολογεί τις αντιλήψεις των ατόμων και όχι τον πραγματικό βαθμό ελέγχου που διαθέτουν πάνω στις οικονομικές τους συνθήκες.

Οι απαντήσεις μπορεί να επηρεάζονται από:

την τρέχουσα οικονομική κατάσταση,

το ύψος του εισοδήματος,

την εμπειρία ανεργίας,

την υπερχρέωση,

την κοινωνική ανισότητα,

την πολιτική ιδεολογία,

και τη γενικότερη ψυχολογική κατάσταση.

Η έμφαση στον εσωτερικό τόπο ελέγχου δεν πρέπει να οδηγεί στην παραγνώριση αντικειμενικών κοινωνικών και οικονομικών περιορισμών. Η οικονομική κατάσταση δεν αποτελεί αποκλειστικά αποτέλεσμα προσωπικών επιλογών, αλλά επηρεάζεται και από θεσμικούς, κοινωνικούς και μακροοικονομικούς παράγοντες.

Επιπλέον, το διαθέσιμο αρχείο δεν παρέχει πληροφορίες για:

τον αριθμό των ερωτημάτων,

το δείγμα στάθμισης,

την ακριβή παραγοντική δομή,

τις αριθμητικές τιμές αξιοπιστίας,

ή συγκεκριμένα όρια ερμηνείας.

Ως εκ τούτου, απαιτείται αναφορά στην πρωτότυπη πηγή πριν από την ερευνητική ή κλινική χρήση της κλίμακας.

Βιβλιογραφία

Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs: General and Applied, 80(1), 1–28.

Furnham, A. (1986). Economic locus of control. Human Relations, 39(1), 29–43.