Ερωτηματολόγιο Απόψεων για τα Φάρμακα [BMQ-19]

Περιγραφή

Το Beliefs about Medicines Questionnaire (BMQ) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ψυχομετρικά εργαλεία για την αξιολόγηση των πεποιθήσεων των ασθενών σχετικά με τη φαρμακευτική αγωγή. Αναπτύχθηκε από τους Horne, Weinman και Hankins το 1999 με σκοπό να διερευνήσει τις γνωστικές αναπαραστάσεις που διαμορφώνουν οι ασθενείς για τα φάρμακα που λαμβάνουν, καθώς και τις γενικότερες αντιλήψεις τους σχετικά με τη χρήση των φαρμάκων. Η αξιολόγηση αυτών των πεποιθήσεων είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς επηρεάζει άμεσα τη συμμόρφωση στη θεραπεία, την προσήλωση στις ιατρικές οδηγίες και τη συνολική αποτελεσματικότητα της φαρμακευτικής αγωγής.

Το BMQ χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική ψυχολογία, στην ψυχιατρική, στη φαρμακευτική φροντίδα, στη νοσηλευτική, στη δημόσια υγεία και στην κλινική έρευνα, αποτελώντας ένα από τα πλέον αναγνωρισμένα εργαλεία για τη μελέτη της συμπεριφοράς των ασθενών απέναντι στη φαρμακευτική θεραπεία.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η ανάπτυξη του BMQ βασίζεται στη θεωρία ότι οι αποφάσεις των ασθενών σχετικά με τη λήψη της φαρμακευτικής αγωγής δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τις ιατρικές οδηγίες αλλά και από τις προσωπικές τους πεποιθήσεις. Σύμφωνα με το μοντέλο των Horne και συνεργατών, κάθε ασθενής σταθμίζει την αντιλαμβανόμενη αναγκαιότητα της θεραπείας έναντι των πιθανών κινδύνων ή ανεπιθύμητων ενεργειών της.

Οι πεποιθήσεις αυτές επηρεάζουν σημαντικά τη συμμόρφωση στη θεραπεία, τη διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής, τη λανθασμένη χρήση φαρμάκων και τη συνολική διαχείριση χρόνιων νοσημάτων. Η αξιολόγησή τους επιτρέπει στους επαγγελματίες υγείας να εντοπίσουν πιθανούς φραγμούς στη θεραπευτική συμμόρφωση και να αναπτύξουν εξατομικευμένες παρεμβάσεις που ενισχύουν την προσκόλληση του ασθενούς στη θεραπεία.

Δομή και χαρακτηριστικά

Το BMQ αποτελείται από δύο διακριτές ενότητες. Η πρώτη είναι το BMQ-Specific, το οποίο αξιολογεί τις πεποιθήσεις του ασθενούς σχετικά με τα φάρμακα που έχουν συνταγογραφηθεί για προσωπική του χρήση. Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει έντεκα δηλώσεις και οργανώνεται σε δύο υποκλίμακες που εξετάζουν την αντιλαμβανόμενη αναγκαιότητα της θεραπείας και τις ανησυχίες σχετικά με πιθανές αρνητικές επιπτώσεις της φαρμακευτικής αγωγής.

Η δεύτερη ενότητα είναι το BMQ-General, το οποίο περιλαμβάνει οκτώ δηλώσεις και αξιολογεί γενικότερες αντιλήψεις για τα φάρμακα. Οι δύο υποκλίμακές του εξετάζουν αφενός τις γενικές ανησυχίες σχετικά με πιθανές βλάβες που μπορεί να προκαλέσουν τα φάρμακα και αφετέρου τις πεποιθήσεις σχετικά με την υπερβολική χρήση ή υπερσυνταγογράφηση των φαρμάκων. Όλες οι απαντήσεις δίνονται σε πενταβάθμια κλίμακα Likert από 1 («Διαφωνώ Απόλυτα») έως 5 («Συμφωνώ Απόλυτα»).

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση των αποτελεσμάτων πραγματοποιείται τόσο σε επίπεδο επιμέρους υποκλιμάκων όσο και συνολικά. Για κάθε διάσταση υπολογίζεται το άθροισμα ή ο μέσος όρος των απαντήσεων, επιτρέποντας την εκτίμηση του βαθμού στον οποίο ο ασθενής θεωρεί τη θεραπεία αναγκαία ή εκφράζει ανησυχίες σχετικά με τη χρήση των φαρμάκων. Υψηλότερες βαθμολογίες αντιστοιχούν σε ισχυρότερες πεποιθήσεις για τη συγκεκριμένη διάσταση που αξιολογείται.

Στην επιστημονική έρευνα, το BMQ χρησιμοποιείται για τη διερεύνηση της σχέσης των πεποιθήσεων σχετικά με τα φάρμακα με τη θεραπευτική συμμόρφωση, την ποιότητα ζωής, την ψυχική υγεία, τον έλεγχο χρόνιων νοσημάτων και την αποτελεσματικότητα παρεμβάσεων που στοχεύουν στη βελτίωση της προσκόλλησης στη θεραπεία.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Το BMQ παρουσιάζει ικανοποιημένες ψυχομετρικές ιδιότητες και έχει μεταφραστεί και επικυρωθεί σε μεγάλο αριθμό γλωσσών και πολιτισμικών πληθυσμών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία της ελληνικής προσαρμογής, ο συνολικός δείκτης εσωτερικής συνοχής είναι Cronbach‘s α = 0,695, ενώ για τις υποκλίμακες του BMQ-Specific η υποκλίμακα της αναγκαιότητας παρουσιάζει Cronbach‘s α = 0,560 και η υποκλίμακα των ανησυχιών Cronbach‘s α = 0,779. Η ελληνική έκδοση χαρακτηρίζεται ως έγκυρο και αξιόπιστο εργαλείο αξιολόγησης των πεποιθήσεων σχετικά με τη φαρμακευτική αγωγή.

Διεθνείς μελέτες έχουν επιβεβαιώσει την εγκυρότητα κατασκευής του εργαλείου μέσω Διερευνητικής και Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης (EFA και CFA), ενώ νεότερες ψυχομετρικές προσεγγίσεις χρησιμοποιούν και τον δείκτη McDonald‘s ω για την πληρέστερη εκτίμηση της αξιοπιστίας. Παράλληλα, έχει εξεταστεί η ισοδυναμία μέτρησης (measurement invariance) μεταξύ διαφορετικών πληθυσμών, επιτρέποντας αξιόπιστες διεθνείς συγκρίσεις.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση πραγματοποιείται με το άθροισμα των απαντήσεων κάθε υποκλίμακας και, όπου απαιτείται, με τον υπολογισμό συνολικών βαθμολογιών για τις δύο βασικές ενότητες του εργαλείου. Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν ισχυρότερες πεποιθήσεις σχετικά με την αναγκαιότητα της θεραπείας, μεγαλύτερες ανησυχίες για τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες ή εντονότερες γενικές πεποιθήσεις για τα φάρμακα, ανάλογα με την υποκλίμακα που εξετάζεται.

Η στατιστική επεξεργασία περιλαμβάνει περιγραφική στατιστική, αξιολόγηση της αξιοπιστίας μέσω των Cronbach’s α και McDonald’s ω, διερευνητική και επιβεβαιωτική παραγοντική ανάλυση, αναλύσεις συσχέτισης Pearson ή Spearman, συγκρίσεις ομάδων με Student’s t-test ή ANOVA, καθώς και πολλαπλή γραμμική και λογιστική παλινδρόμηση για τη διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη θεραπευτική συμμόρφωση. Σε σύνθετα ερευνητικά πρωτόκολλα εφαρμόζονται επίσης μοντέλα δομικών εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM), επιτρέποντας την ταυτόχρονη διερεύνηση πολλών σχέσεων μεταξύ των μεταβλητών.

Εφαρμογές στην κλινική πράξη και στην έρευνα

Το Beliefs about Medicines Questionnaire χρησιμοποιείται ευρέως στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια φροντίδα υγείας, στη φαρμακευτική φροντίδα, στην κλινική ψυχολογία, στη νοσηλευτική και στη δημόσια υγεία. Αποτελεί βασικό εργαλείο για την αξιολόγηση των πεποιθήσεων των ασθενών σχετικά με τη φαρμακευτική αγωγή και για τον εντοπισμό παραγόντων που ενδέχεται να επηρεάσουν αρνητικά τη συμμόρφωση στη θεραπεία.

Παράλληλα, αξιοποιείται σε έρευνες που αφορούν χρόνιες παθήσεις, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η υπέρταση, οι καρδιαγγειακές νόσοι, το άσθμα, η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, η ρευματοειδής αρθρίτιδα και οι ψυχικές διαταραχές. Τα αποτελέσματα του εργαλείου συμβάλλουν στον σχεδιασμό εξατομικευμένων εκπαιδευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων που ενισχύουν την προσκόλληση των ασθενών στη φαρμακευτική αγωγή και βελτιώνουν τη συνολική ποιότητα της παρεχόμενης φροντίδας.

Βιβλιογραφία

Horne, R., Weinman, J., & Hankins, M. (1999). The Beliefs about Medicines Questionnaire: The development and evaluation of a new method for assessing the cognitive representation of medication. Psychology and Health, 14(1), 1–24.

Horne, R. (2003). Treatment perceptions and self-regulation. In L. D. Cameron & H. Leventhal (Eds.), The Self-Regulation of Health and Illness Behaviour. Routledge.

Clifford, S., Barber, N., & Horne, R. (2008). Understanding different beliefs held by adherers, unintentional nonadherers, and intentional nonadherers: Application of the Necessity–Concerns Framework. Journal of Psychosomatic Research, 64(1), 41–46.

Horne, R., Chapman, S. C. E., Parham, R., Freemantle, N., Forbes, A., & Cooper, V. (2013). Understanding patients’ adherence-related beliefs about medicines prescribed for long-term conditions: A meta-analytic review of the Necessity–Concerns Framework. PLoS ONE, 8(12), e80633.

Byer, B., & Myers, L. B. (2000). Psychological correlates of adherence to medication in asthma. Psychology, Health & Medicine, 5(4), 389–393.