Κλίμακα Ανθεκτικότητας Διάθεσης (Dispositional Resilience Scale – DRS-15)

Περιγραφή

Η Dispositional Resilience Scale (DRS-15) είναι ένα διεθνώς αναγνωρισμένο εργαλείο αυτοαναφοράς που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση της προδιαθετικής ψυχολογικής ανθεκτικότητας (hardiness), δηλαδή της σχετικά σταθερής προσωπικής ικανότητας ενός ατόμου να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά σε στρεσογόνες καταστάσεις, σημαντικές προκλήσεις και δυσμενή γεγονότα της ζωής. Η κλίμακα αναπτύχθηκε από τον Bartone και τους συνεργάτες του ως σύντομη έκδοση της αρχικής κλίμακας των 45 ερωτήσεων, διατηρώντας την υψηλή ψυχομετρική της ποιότητα και διευκολύνοντας τη χρήση της τόσο στην έρευνα όσο και στην κλινική πράξη.

Η DRS-15 βασίζεται στη θεωρία της ψυχολογικής ανθεκτικότητας (Hardiness Theory), σύμφωνα με την οποία ορισμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας λειτουργούν ως προστατευτικοί παράγοντες απέναντι στις αρνητικές συνέπειες του στρες. Η κλίμακα χρησιμοποιείται ευρέως στην ψυχολογία της υγείας, στην εργασιακή και οργανωσιακή ψυχολογία, στην αθλητική ψυχολογία, καθώς και σε στρατιωτικούς, φοιτητικούς και επαγγελματικούς πληθυσμούς, όπου η αποτελεσματική διαχείριση του στρες αποτελεί καθοριστικό παράγοντα προσαρμογής και απόδοσης.

Τι αξιολογεί

Η DRS-15 αξιολογεί τον βαθμό της ψυχολογικής ανθεκτικότητας ενός ατόμου απέναντι σε απαιτητικές ή στρεσογόνες συνθήκες.

Ειδικότερα εξετάζει τρεις βασικές διαστάσεις:

Δέσμευση (Commitment)

Αναφέρεται στην ενεργό συμμετοχή του ατόμου στις δραστηριότητες της ζωής, στην αίσθηση σκοπού και στην προθυμία του να παραμένει εμπλεκόμενο ακόμη και σε δύσκολες καταστάσεις.

Έλεγχος (Control)

Αξιολογεί την πεποίθηση ότι το άτομο μπορεί να επηρεάζει ουσιαστικά τα γεγονότα της ζωής του και να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει.

Πρόκληση (Challenge)

Αναφέρεται στην αντίληψη των αλλαγών, των δυσκολιών και των απρόβλεπτων γεγονότων ως ευκαιριών προσωπικής ανάπτυξης, μάθησης και εξέλιξης, αντί ως απειλών.

Οι τρεις αυτές διαστάσεις συνθέτουν τη συνολική έννοια της ψυχολογικής ανθεκτικότητας και συμβάλλουν στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα άτομα προσαρμόζονται στις αντιξοότητες.

Δομή της κλίμακας

Η DRS-15 αποτελείται από 15 ερωτήσεις αυτοαναφοράς, οι οποίες κατανέμονται ισομερώς στις τρεις υποκλίμακες:

  • Δέσμευση (Commitment)
  • Έλεγχος (Control)
  • Πρόκληση (Challenge)

Η ελληνική προσαρμογή της κλίμακας πραγματοποιήθηκε με τη μέθοδο της αντίστροφης μετάφρασης (back translation), σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της International Test Commission (ITC) για τη διαπολιτισμική προσαρμογή ψυχομετρικών εργαλείων.

Βαθμολόγηση

Οι συμμετέχοντες απαντούν στις 15 δηλώσεις χρησιμοποιώντας τετραβάθμια κλίμακα Likert:

  • 1 = Καθόλου αληθές
  • 2 = Λίγο αληθές
  • 3 = Αρκετά αληθές
  • 4 = Απολύτως αληθές

Σύμφωνα με το πρωτόκολλο της κλίμακας:

  • κάθε υποκλίμακα λαμβάνει βαθμολογία από 0 έως 15,
  • η συνολική βαθμολογία κυμαίνεται από 0 έως 45.

Η ερμηνεία της συνολικής βαθμολογίας θα πρέπει να πραγματοποιείται σύμφωνα με τις οδηγίες της εκάστοτε έκδοσης της κλίμακας και του αντίστοιχου πρωτοκόλλου βαθμολόγησης.

Ερμηνεία αποτελεσμάτων

Η DRS-15 επιτρέπει την αξιολόγηση:

  • της συνολικής ψυχολογικής ανθεκτικότητας,
  • του βαθμού προσωπικής δέσμευσης απέναντι στις δυσκολίες,
  • της αίσθησης προσωπικού ελέγχου,
  • της ικανότητας αντιμετώπισης των αλλαγών ως ευκαιριών ανάπτυξης,
  • της προσαρμογής σε στρεσογόνες καταστάσεις.

Η ερμηνεία πραγματοποιείται τόσο σε επίπεδο συνολικής βαθμολογίας όσο και ανά υποκλίμακα, επιτρέποντας την αναλυτική αποτύπωση των επιμέρους χαρακτηριστικών της ψυχολογικής ανθεκτικότητας.

Ανάλυση δεδομένων

Τα δεδομένα της DRS-15 μπορούν να αναλυθούν με σύγχρονες στατιστικές μεθόδους, όπως:

  • περιγραφική στατιστική (μέσοι όροι, τυπικές αποκλίσεις και ποσοστά),
  • αξιολόγηση αξιοπιστίας με Cronbach’s α,
  • διερευνητική και επιβεβαιωτική παραγοντική ανάλυση (EFA και CFA),
  • συγκρίσεις ομάδων με t-test, ANOVA ή μη παραμετρικούς ελέγχους,
  • αναλύσεις συσχέτισης (Pearson ή Spearman),
  • γραμμική και λογιστική παλινδρόμηση,
  • αναλύσεις διαμεσολάβησης (mediation) και τροποποίησης (moderation),
  • μοντέλα δομικών εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM).

Η κλίμακα χρησιμοποιείται συχνά σε συνδυασμό με εργαλεία αξιολόγησης του άγχους, της κατάθλιψης, της επαγγελματικής εξουθένωσης, της ψυχολογικής ευεξίας, της ποιότητας ζωής και της διαχείρισης του στρες.

Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά

Η Dispositional Resilience Scale (DRS-15) αποτελεί μία από τις πλέον διαδεδομένες κλίμακες αξιολόγησης της ψυχολογικής ανθεκτικότητας και έχει μεταφραστεί και επικυρωθεί σε μεγάλο αριθμό γλωσσών και πολιτισμικών πλαισίων. Πλήθος ερευνητικών μελετών έχει επιβεβαιώσει την ικανοποιητική αξιοπιστία, την εγκυρότητα κατασκευής και τη σταθερότητα της τριπαραγοντικής δομής της (Δέσμευση, Έλεγχος και Πρόκληση).

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα, η κλίμακα παρουσιάζει ικανοποιητική εσωτερική συνοχή (Cronbach’s α = 0,80), ενώ η ελληνική προσαρμογή πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με τις οδηγίες της International Test Commission (ITC), χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της αντίστροφης μετάφρασης.

Παρά την υψηλή αξιοπιστία της, έχει επισημανθεί ότι κάθε υποκλίμακα αποτελείται από πέντε μόνο ερωτήματα, γεγονός που ενδέχεται να περιορίζει την πληρότητα αποτύπωσης των επιμέρους διαστάσεων της ανθεκτικότητας. Ωστόσο, η DRS-15 εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα πλέον αξιόπιστα και ευρέως χρησιμοποιούμενα εργαλεία αξιολόγησης της ψυχολογικής ανθεκτικότητας.

Εφαρμογές

Η DRS-15 χρησιμοποιείται ευρέως σε έρευνες και κλινικές εφαρμογές που αφορούν:

  • Ψυχολογία της Υγείας
  • Κλινική Ψυχολογία
  • Εργασιακή και Οργανωσιακή Ψυχολογία
  • Αθλητική Ψυχολογία
  • Στρατιωτική Ψυχολογία
  • Διαχείριση του Στρες
  • Ψυχική Ανθεκτικότητα
  • Επαγγελματική Εξουθένωση (Burnout)
  • Ψυχολογική Ευεξία
  • Προσαρμογή σε δύσκολες ή τραυματικές συνθήκες
  • Αξιολόγηση προγραμμάτων ενίσχυσης της ανθεκτικότητας

Η κλίμακα συμβάλλει στον εντοπισμό ατόμων με μειωμένη ψυχολογική ανθεκτικότητα και υποστηρίζει τον σχεδιασμό παρεμβάσεων που στοχεύουν στην ανάπτυξη αποτελεσματικότερων στρατηγικών αντιμετώπισης του στρες.

Πλεονεκτήματα

Η DRS-15 παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα:

  • σύντομη και εύκολη στη συμπλήρωση,
  • αξιολογεί ολοκληρωμένα τις τρεις βασικές διαστάσεις της ψυχολογικής ανθεκτικότητας,
  • διαθέτει ισχυρή θεωρητική θεμελίωση στο μοντέλο της Hardiness,
  • παρουσιάζει ικανοποιητικές ψυχομετρικές ιδιότητες σε διαφορετικούς πληθυσμούς,
  • έχει μεταφραστεί και επικυρωθεί σε πολλές γλώσσες,
  • μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο στην κλινική πράξη όσο και στην ερευνητική διαδικασία,
  • επιτρέπει την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας παρεμβάσεων που στοχεύουν στην ενίσχυση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας.

Περιορισμοί

Η DRS-15 αποτελεί εργαλείο αυτοαναφοράς και, συνεπώς, οι απαντήσεις ενδέχεται να επηρεάζονται από την κοινωνικά επιθυμητή συμπεριφορά ή από την υποκειμενική αντίληψη των συμμετεχόντων. Επιπλέον, ο σχετικά μικρός αριθμός ερωτήσεων ανά υποκλίμακα μπορεί να περιορίζει την πληρότητα αξιολόγησης των επιμέρους διαστάσεων της ανθεκτικότητας. Για τον λόγο αυτό, η ερμηνεία των αποτελεσμάτων συνιστάται να πραγματοποιείται σε συνδυασμό με άλλα εργαλεία αξιολόγησης της ψυχικής υγείας, της διαχείρισης του στρες και της ψυχολογικής ευεξίας.

Βιβλιογραφία

Bartone, P. T. (2007). Test-retest reliability of the Dispositional Resilience Scale–15, a brief hardiness scale. Psychological Reports, 101(3), 943–944.

Bartone, P. T., Eid, J., Hystad, S. W., Johnsen, B. H., & Laberg, J. C. (2009). Psychometric properties of the Norwegian adaptation of the Dispositional Resilience Scale (DRS-15). Scandinavian Journal of Psychology, 50(5), 445–452.

Hambleton, R. K. (2001). The next generation of the ITC Test Translation and Adaptation Guidelines. European Journal of Psychological Assessment, 17(3), 164–172.

Kamtsios, S., & Bartone, P. T. (2021). Preliminary Evaluation of the Psychometric Properties of the Hardiness-Resilience Gauge in an Undergraduate Sample. Hellenic Journal of Psychology, 18(3), 287–310.

Wong, J. Y. H., Fong, D. Y. T., Choi, A. W. M., Chan, C. K. Y., Tiwari, A., Chan, K. L., et al. (2014). Transcultural and Psychometric Validation of the Dispositional Resilience Scale (DRS-15) in Chinese Adult Women. Quality of Life Research, 23(9), 2489–2494.