Περιγραφή

Η Fatalism Scale (FSC-5) αποτελεί ένα σύντομο ψυχομετρικό εργαλείο που αξιολογεί τον βαθμό στον οποίο ένα άτομο υιοθετεί φαταλιστικές πεποιθήσεις, δηλαδή την αντίληψη ότι η πορεία της ζωής καθορίζεται κυρίως από εξωτερικές δυνάμεις, όπως η μοίρα, η τύχη, το πεπρωμένο ή άλλοι ανεξέλεγκτοι παράγοντες, παρά από τις προσωπικές επιλογές και ενέργειες.

Ο φαταλισμός αποτελεί σημαντική γνωστική και ψυχολογική διάσταση που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα λαμβάνουν αποφάσεις, αντιμετωπίζουν δυσκολίες και ανταποκρίνονται σε προκλήσεις της καθημερινότητας. Υψηλά επίπεδα φαταλιστικών πεποιθήσεων έχουν συσχετισθεί με μειωμένη αίσθηση προσωπικού ελέγχου (perceived control), χαμηλότερη αυτοαποτελεσματικότητα (self-efficacy), περιορισμένη συμμετοχή σε συμπεριφορές πρόληψης και δυσκολίες στην προσαρμογή σε στρεσογόνες καταστάσεις.

Η FSC-5 περιλαμβάνει πέντε δηλώσεις, μέσω των οποίων αξιολογείται η τάση του ατόμου να αποδίδει τα γεγονότα της ζωής σε εξωτερικούς και μη ελεγχόμενους παράγοντες. Η σύντομη μορφή της την καθιστά ιδιαίτερα κατάλληλη για μεγάλες επιδημιολογικές έρευνες, κοινωνικές μελέτες και κλινικές αξιολογήσεις όπου απαιτείται ταχεία εκτίμηση του φαταλισμού.

Η κλίμακα χρησιμοποιείται στην ψυχολογία της υγείας, την κοινωνική ψυχολογία, την ιατρική, τη δημόσια υγεία, την ψυχολογία προσωπικότητας, την κοινωνιολογία και τις επιστήμες συμπεριφοράς.

Ανάλυση

Η ανάλυση των δεδομένων της Fatalism Scale (FSC-5) επιτρέπει την ποσοτική εκτίμηση του βαθμού στον οποίο οι συμμετέχοντες θεωρούν ότι η ζωή και οι προσωπικές εξελίξεις καθορίζονται από παράγοντες πέρα από τον προσωπικό τους έλεγχο.

Οι βαθμολογίες της κλίμακας αξιοποιούνται για:

  • την αξιολόγηση των φαταλιστικών αντιλήψεων στον γενικό πληθυσμό,
  • τη διερεύνηση της σχέσης του φαταλισμού με την ψυχική υγεία, το άγχος, την κατάθλιψη και την ψυχολογική ανθεκτικότητα,
  • τη μελέτη της επίδρασης των φαταλιστικών πεποιθήσεων στις συμπεριφορές υγείας, όπως η πρόληψη, η συμμόρφωση στη θεραπεία και ο υγιεινός τρόπος ζωής,
  • την αξιολόγηση πολιτισμικών και κοινωνικών διαφορών ως προς την αντίληψη του προσωπικού ελέγχου,
  • τη διερεύνηση της σχέσης του φαταλισμού με την αυτοαποτελεσματικότητα, τον εσωτερικό ή εξωτερικό τόπο ελέγχου (locus of control) και τις στρατηγικές αντιμετώπισης του στρες.

Σε ερευνητικό επίπεδο, η FSC-5 αναλύεται με περιγραφική στατιστική, δείκτες αξιοπιστίας (Cronbach’s α), διερευνητική και επιβεβαιωτική παραγοντική ανάλυση (EFA/CFA), αναλύσεις συσχέτισης, συγκρίσεις ομάδων (t-test, ANOVA), καθώς και γραμμική ή λογιστική παλινδρόμηση και μοντέλα δομικών εξισώσεων (SEM), ανάλογα με τους στόχους της έρευνας.

Στόχος

Βασικός στόχος της Fatalism Scale (FSC-5) είναι η αξιόπιστη και έγκυρη αξιολόγηση των φαταλιστικών πεποιθήσεων, δηλαδή της αντίληψης ότι οι εξελίξεις στη ζωή καθορίζονται κυρίως από εξωτερικούς και ανεξέλεγκτους παράγοντες.

Ειδικότερα, η κλίμακα αποσκοπεί:

  • στην εκτίμηση του βαθμού προσωπικού ελέγχου που αντιλαμβάνεται το άτομο,
  • στον εντοπισμό ατόμων με έντονες φαταλιστικές αντιλήψεις,
  • στη διερεύνηση της σχέσης του φαταλισμού με ψυχολογικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες,
  • στην αξιολόγηση της επίδρασης των φαταλιστικών πεποιθήσεων στη λήψη αποφάσεων και στις συμπεριφορές υγείας,
  • στην υποστήριξη του σχεδιασμού ψυχοεκπαιδευτικών, συμβουλευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων που ενισχύουν την αυτοαποτελεσματικότητα και την αίσθηση προσωπικού ελέγχου.

Η FSC-5 χρησιμοποιείται ιδιαίτερα σε έρευνες που εξετάζουν τη συμμόρφωση σε θεραπευτικά πρωτόκολλα, την πρόληψη χρόνιων νοσημάτων, την εμβολιαστική συμπεριφορά, τη διαχείριση χρόνιων ασθενειών και την υιοθέτηση υγιεινών συνηθειών.

Βαθμονόμηση

Η Fatalism Scale (FSC-5) αποτελείται από πέντε δηλώσεις, οι οποίες αξιολογούνται μέσω κλίμακας Likert, όπου οι συμμετέχοντες δηλώνουν τον βαθμό συμφωνίας τους με κάθε πρόταση.

Στις περισσότερες εφαρμογές χρησιμοποιείται πενταβάθμια κλίμακα (1–5), με τιμές που κυμαίνονται από «Διαφωνώ απόλυτα» έως «Συμφωνώ απόλυτα».

Η συνολική βαθμολογία προκύπτει από το άθροισμα ή τον μέσο όρο των επιμέρους απαντήσεων.

  • Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν εντονότερες φαταλιστικές πεποιθήσεις, ισχυρότερη αντίληψη εξωτερικού ελέγχου και μειωμένη αίσθηση προσωπικής επιρροής στις εξελίξεις της ζωής.
  • Χαμηλότερες βαθμολογίες αντανακλούν μεγαλύτερη αίσθηση προσωπικού ελέγχου, αυξημένη αυτοαποτελεσματικότητα και πεποίθηση ότι οι προσωπικές επιλογές επηρεάζουν ουσιαστικά τη ζωή του ατόμου.

Η αξιοπιστία της κλίμακας εξετάζεται συνήθως μέσω του συντελεστή Cronbach’s α, ενώ η εγκυρότητα τεκμηριώνεται με παραγοντικές αναλύσεις (EFA/CFA), συγκλίνουσα και διακριτή εγκυρότητα, καθώς και μέσω συσχετίσεων με εργαλεία που αξιολογούν τον τόπο ελέγχου (locus of control), την αυτοαποτελεσματικότητα, την αισιοδοξία και την ψυχική ανθεκτικότητα.

Βιβλιογραφία

Shen, L., Condit, C. M., & Wright, L. (2009). The psychometric property and validation of a fatalism scale. Psychology & Health, 24(5), 597–613. https://doi.org/10.1080/08870440801902535

Esparza, O. A. (2005). The role of fatalism in health-seeking behaviors among Mexican Americans. Journal of Immigrant Health, 7(2), 103–110.

Powe, B. D., & Finnie, R. (2003). Cancer fatalism: The state of the science. Cancer Nursing, 26(6), 454–465.

Wallston, K. A. (2005). The validity of the multidimensional health locus of control scales. Journal of Health Psychology, 10(5), 623–631.

Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs, 80(1), 1–28.

Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. W. H. Freeman.

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On Depression, Development, and Death. W. H. Freeman.