Δείκτης Katz των Δραστηριοτήτων της Καθημερινής Ζωής [KATZ-6]

Περιγραφή

Ο Δείκτης Katz Δραστηριοτήτων Καθημερινής Ζωής (Katz Index of Activities of Daily Living – KATZ-6) αποτελεί ένα από τα πλέον διαδεδομένα εργαλεία αξιολόγησης της λειτουργικής ανεξαρτησίας των ηλικιωμένων και των ατόμων με χρόνιες παθήσεις ή λειτουργικούς περιορισμούς. Αναπτύχθηκε το 1963 από τους Sidney Katz και συνεργάτες με σκοπό την αντικειμενική εκτίμηση της ικανότητας αυτοεξυπηρέτησης των ατόμων που διαμένουν σε ιδρύματα μακροχρόνιας περίθαλψης. Σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως στη γηριατρική, τη νοσηλευτική, την αποκατάσταση, την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας και την κλινική έρευνα.

Η κλίμακα αξιολογεί την ικανότητα του ατόμου να εκτελεί έξι βασικές δραστηριότητες καθημερινής ζωής (Activities of Daily Living – ADLs) χωρίς τη βοήθεια άλλου ατόμου. Η αξιολόγηση της λειτουργικής ανεξαρτησίας αποτελεί σημαντικό δείκτη της συνολικής κατάστασης υγείας, της ανάγκης για φροντίδα και της πρόγνωσης της λειτουργικής αποκατάστασης.

Στόχος

Βασικός στόχος του Δείκτη Katz είναι η αξιολόγηση της λειτουργικής κατάστασης και του βαθμού αυτονομίας των ηλικιωμένων ή άλλων ασθενών που χρειάζονται μακροχρόνια φροντίδα.

Αρχικά σχεδιάστηκε για την εκτίμηση της λειτουργικότητας ηλικιωμένων ασθενών που διέμεναν σε ιδρύματα κλειστής περίθαλψης. Στη συνέχεια, η χρήση του επεκτάθηκε στην αξιολόγηση κάθε ασθενούς που διαμένει σε δομές φροντίδας, καθώς και σε νοσοκομειακά και κοινοτικά περιβάλλοντα. Η κλίμακα συμβάλλει στον σχεδιασμό εξατομικευμένων προγραμμάτων φροντίδας, στην παρακολούθηση της λειτουργικής πορείας των ασθενών και στη λήψη τεκμηριωμένων κλινικών αποφάσεων.

Δομή και χαρακτηριστικά της κλίμακας

Ο KATZ-6 αξιολογεί έξι βασικές δραστηριότητες καθημερινής ζωής, οι οποίες αποτελούν θεμελιώδεις δείκτες λειτουργικής ανεξαρτησίας:

• Λούσιμο (Bathing)
• Ένδυση (Dressing)
• Χρήση τουαλέτας (Toileting)
• Μετακίνηση (Transferring)
• Έλεγχος εγκράτειας (Continence)
• Σίτιση (Feeding)

Για κάθε δραστηριότητα ο εξεταζόμενος αξιολογείται ως ανεξάρτητος ή εξαρτημένος, ανάλογα με το αν μπορεί να την εκτελέσει χωρίς βοήθεια. Η αξιολόγηση πραγματοποιείται από επαγγελματίες υγείας, όπως ιατρούς ή νοσηλευτές, με βάση την πραγματική λειτουργική ικανότητα του ατόμου και όχι την αιτία της δυσκολίας ή της ανικανότητας.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση του KATZ-6 βασίζεται στην αξιολόγηση της λειτουργικής ανεξαρτησίας του ατόμου στις έξι δραστηριότητες καθημερινής ζωής.

Οι πληροφορίες χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση της συνολικής λειτουργικής κατάστασης, τον εντοπισμό αναγκών φροντίδας, τον σχεδιασμό θεραπευτικών και νοσηλευτικών παρεμβάσεων και την παρακολούθηση της πορείας των ασθενών με την πάροδο του χρόνου.

Στην κλινική πράξη, τα αποτελέσματα του δείκτη χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση ηλικιωμένων, ατόμων με νευρολογικές ή μυοσκελετικές παθήσεις, καθώς και ασθενών που υποβάλλονται σε προγράμματα αποκατάστασης. Στην έρευνα, οι βαθμολογίες μπορούν να συσχετιστούν με δημογραφικά, κλινικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά, καθώς και με δείκτες ποιότητας ζωής και έκβασης της θεραπείας.

Εγκυρότητα

Ο Δείκτης Katz θεωρείται ένα από τα πλέον τεκμηριωμένα εργαλεία αξιολόγησης της λειτουργικής ανεξαρτησίας των ηλικιωμένων.

Έχει χρησιμοποιηθεί εκτενώς σε κλινικά και κοινοτικά περιβάλλοντα και παρουσιάζει υψηλή εγκυρότητα για την αξιολόγηση της λειτουργικής κατάστασης ηλικιωμένων ασθενών. Ωστόσο, η κλίμακα παρουσιάζει περιορισμένη ευαισθησία στην ανίχνευση μικρών μεταβολών της λειτουργικότητας κατά τη διάρκεια της αποκατάστασης και, συνεπώς, δεν θεωρείται το καταλληλότερο εργαλείο για την αξιολόγηση της ποιότητας ζωής ή της μικρής λειτουργικής βελτίωσης.

Αξιοπιστία

Ο KATZ-6 παρουσιάζει υψηλή αξιοπιστία κατά την αξιολόγηση ηλικιωμένων ενηλίκων τόσο σε νοσοκομειακά όσο και σε οικιακά περιβάλλοντα.

Η εκτεταμένη χρήση του σε διαφορετικούς πληθυσμούς έχει επιβεβαιώσει τη σταθερότητα και τη συνέπεια των μετρήσεών του. Ωστόσο, στο διαθέσιμο υλικό δεν παρατίθενται συγκεκριμένοι ψυχομετρικοί δείκτες αξιοπιστίας, όπως ο συντελεστής Cronbach’s α ή δείκτες test–retest reliability, και επομένως δεν μπορούν να παρουσιαστούν συγκεκριμένες αριθμητικές τιμές.

Βαθμονόμηση και στατιστική αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση του KATZ-6 βασίζεται στις έξι δραστηριότητες καθημερινής ζωής, με 1 βαθμό για κάθε δραστηριότητα που εκτελείται ανεξάρτητα και 0 βαθμούς όταν απαιτείται βοήθεια.

Η συνολική βαθμολογία κυμαίνεται από 0 έως 6 και ερμηνεύεται ως εξής:

• 6 βαθμοί: Πλήρης λειτουργική ανεξαρτησία.
• 4 βαθμοί: Μέτρια λειτουργική δυσλειτουργία.
• 2 βαθμοί ή λιγότεροι: Σημαντική λειτουργική δυσλειτουργία και υψηλός βαθμός εξάρτησης.

Η αξιολόγηση βασίζεται αποκλειστικά στη δυνατότητα εκτέλεσης της δραστηριότητας και όχι στην αιτία της δυσκολίας, γεγονός που καθιστά την κλίμακα ιδιαίτερα χρήσιμη για αντικειμενική κλινική εκτίμηση.

Βιβλιογραφία

Katz, S., Ford, A. B., Moskowitz, R. W., Jackson, B. A., & Jaffe, M. W. (1963). Studies of Illness in the Aged: The Index of ADL—A Standardized Measure of Biological and Psychosocial Function. JAMA, 185(12), 914–919.

Υφαντόπουλος, Γ., & Σαρρής, Μ. (2001). Σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής και κοινωνική υποστήριξη γυναικών με καρκίνο του μαστού: Μια βιβλιογραφική ανασκόπηση. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, 18(3), 218–229.