Ερωτηματολόγιο Μέτρησης της Στοχαστικοκριτικής Σκέψης [RCI-5]

Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Μέτρησης της Στοχαστικοκριτικής Σκέψης (Reasoning about Current Issues Test – RCI-5) αποτελεί ένα εργαλείο αξιολόγησης της στοχαστικοκριτικής σκέψης (reflective judgment), δηλαδή της ικανότητας του ατόμου να εξετάζει σύνθετα ζητήματα, να αξιολογεί διαφορετικές πηγές και επιχειρήματα και να διαμορφώνει τεκμηριωμένες κρίσεις όταν η διαθέσιμη γνώση χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα.

Το RCI-5 περιλαμβάνει πέντε μη καλώς δομημένα προβλήματα (ill-structured problems). Πρόκειται για προβληματικές καταστάσεις για τις οποίες δεν υπάρχει μία μοναδική, αντικειμενικά ορθή και αυτονόητη λύση. Η επίλυσή τους απαιτεί αξιολόγηση πληροφοριών, εξέταση εναλλακτικών ερμηνειών και αιτιολόγηση της τελικής θέσης του εξεταζόμενου.

Σε αντίθεση με συμβατικές δοκιμασίες γνώσεων, το εργαλείο δεν επικεντρώνεται πρωτίστως στο εάν ο εξεταζόμενος γνωρίζει τη «σωστή» απάντηση. Εξετάζει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται, αξιολογεί την εγκυρότητα της γνώσης, αντιμετωπίζει την αβεβαιότητα και τεκμηριώνει τις κρίσεις του.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό πλαίσιο του RCI-5 βασίζεται στο Reflective Judgment Model των King και Kitchener. Το συγκεκριμένο αναπτυξιακό μοντέλο περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται οι αντιλήψεις των ατόμων σχετικά με τη φύση της γνώσης, την αβεβαιότητα και τη διαδικασία αιτιολόγησης των πεποιθήσεών τους.

Σύμφωνα με το μοντέλο, η στοχαστικοκριτική σκέψη αναπτύσσεται σταδιακά από περισσότερο απλοϊκές μορφές κατανόησης προς περισσότερο σύνθετες μορφές κρίσης. Το άτομο μετακινείται από την αντίληψη ότι κάθε πρόβλημα διαθέτει μία βέβαιη και απόλυτη απάντηση προς την κατανόηση ότι ορισμένα ζητήματα χαρακτηρίζονται από αβεβαιότητα και ότι οι ισχυρισμοί πρέπει να αξιολογούνται με βάση την ποιότητα των διαθέσιμων τεκμηρίων και της επιχειρηματολογίας.

Η ώριμη στοχαστική κρίση δεν συνεπάγεται ότι όλες οι απόψεις θεωρούνται εξίσου έγκυρες. Αντίθετα, προϋποθέτει την ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει την αβεβαιότητα και ταυτόχρονα να διαμορφώνει τεκμηριωμένες κρίσεις στηριζόμενο στα διαθέσιμα δεδομένα.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Το RCI-5 αποτελείται από πέντε προβλήματα, τα οποία χαρακτηρίζονται ως μη καλώς δομημένα επειδή δεν διαθέτουν μία μοναδική λύση. Κάθε πρόβλημα παρέχει στον εξεταζόμενο τη δυνατότητα να παρουσιάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το συγκεκριμένο ζήτημα και να αιτιολογήσει τη θέση του.

Η αξιολόγηση δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στο περιεχόμενο της απάντησης αλλά κυρίως στη γνωστική δομή της επιχειρηματολογίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο το άτομο αντιμετωπίζει αντικρουόμενες πληροφορίες, αναγνωρίζει την αβεβαιότητα και χρησιμοποιεί τεκμήρια για να υποστηρίξει τις κρίσεις του.

Η χρήση πέντε διαφορετικών προβληματικών καταστάσεων επιτρέπει την αξιολόγηση της στοχαστικοκριτικής σκέψης σε περισσότερα από ένα ζητήματα και περιορίζει την εξάρτηση της τελικής εκτίμησης από μία μόνο προβληματική κατάσταση.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Το RCI-5 παρέχει διαφορετικά επίπεδα βαθμολογικής πληροφορίας. Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, μπορούν να υπολογιστούν βαθμολογίες για κάθε πρόβλημα χωριστά, βαθμολογία για το σύνολο των προβλημάτων και τελική βαθμολογία στοχαστικοκριτικής σκέψης.

Η δυνατότητα εξέτασης τόσο των επιμέρους όσο και της συνολικής επίδοσης επιτρέπει περισσότερο αναλυτική διερεύνηση του τρόπου σκέψης του εξεταζόμενου. Οι επιμέρους βαθμολογίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον εντοπισμό πιθανών διαφοροποιήσεων ανάλογα με το εξεταζόμενο πρόβλημα, ενώ η συνολική βαθμολογία παρέχει έναν γενικότερο δείκτη στοχαστικοκριτικής σκέψης.

Σε ερευνητικό επίπεδο μπορούν να υπολογιστούν μέσος όρος, διάμεσος, τυπική απόκλιση και εύρος τιμών. Οι διαφορές μεταξύ δύο ομάδων μπορούν να διερευνηθούν μέσω Student’s t-test ή αντίστοιχης μη παραμετρικής δοκιμασίας, ενώ για περισσότερες ομάδες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ANOVA ή κατάλληλες μη παραμετρικές μέθοδοι.

Οι σχέσεις της βαθμολογίας του RCI-5 με άλλες συνεχείς μεταβλητές μπορούν να εξεταστούν μέσω συντελεστών Pearson ή Spearman. Σε διαχρονικούς εκπαιδευτικούς σχεδιασμούς μπορεί επίσης να εξεταστεί η μεταβολή της στοχαστικοκριτικής σκέψης πριν και μετά από συγκεκριμένες εκπαιδευτικές παρεμβάσεις.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση του RCI-5 βασίζεται στα επτά στάδια του Reflective Judgment Model και κυμαίνεται από 1 έως 7. Η βαθμολογία δεν εκφράζει απλώς τον αριθμό των «σωστών» απαντήσεων αλλά το επίπεδο ωριμότητας της συλλογιστικής και της επιστημολογικής κρίσης που εκδηλώνεται στις απαντήσεις του εξεταζόμενου.

Σύμφωνα με το διαθέσιμο αρχείο, οι βαθμολογίες 1 έως 3 αντιστοιχούν στην προενστοχαστική σκέψη, οι βαθμολογίες 4 έως 5 στην ημιστοχαστική σκέψη και οι βαθμολογίες 6 έως 7 στη στοχαστική σκέψη.

Η προενστοχαστική σκέψη χαρακτηρίζεται από περισσότερο απόλυτες αντιλήψεις σχετικά με τη γνώση και την ορθότητα των απαντήσεων. Η ημιστοχαστική σκέψη συνδέεται με μεγαλύτερη αναγνώριση της αβεβαιότητας, χωρίς όμως να έχει αναπτυχθεί πλήρως ένα σταθερό σύστημα αξιολόγησης των τεκμηρίων. Η στοχαστική σκέψη αντιπροσωπεύει περισσότερο ώριμες μορφές κρίσης, στις οποίες η γνώση αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα τεκμηριωμένης αξιολόγησης που παραμένει ανοικτή σε αναθεώρηση όταν προκύπτουν νέα δεδομένα.

Κατά την ερμηνεία είναι χρήσιμο να εξετάζεται όχι μόνο η τελική κατηγορία αλλά και το προφίλ των απαντήσεων στα επιμέρους προβλήματα, καθώς διαφορετικά ζητήματα μπορεί να ενεργοποιούν διαφορετικά επίπεδα συλλογιστικής.

Εγκυρότητα

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, η εγκυρότητα του RCI-5 περιγράφεται κυρίως ως εγκυρότητα περιεχομένου, η οποία θεμελιώνεται στη θεωρητική αντιστοίχιση του εργαλείου με το Reflective Judgment Model.

Υποστήριξη για την εγκυρότητα παρέχεται επίσης από τις ομοιότητες του RCI με το Defining Issues Test (DIT) και το Reflective Judgment Interview (RJI). Ωστόσο, το διαθέσιμο αρχείο επισημαίνει ότι δεν υπάρχει αναφερόμενη συσχέτιση μεταξύ RCI και RJI για την Ελλάδα. Οι συγγραφείς θεωρούν παρ’ όλα αυτά ότι το εργαλείο ανταποκρίνεται στις βασικές απαιτήσεις εγκυρότητας.

Το στοιχείο αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τη χρήση του εργαλείου σε ελληνικά δείγματα και δεν είναι σκόπιμο να αποδίδεται στο RCI-5 ισχυρότερη εμπειρική τεκμηρίωση για τον ελληνικό πληθυσμό από εκείνη που υποστηρίζεται από τα διαθέσιμα δεδομένα.

Αξιοπιστία

Η ελληνική έκδοση του RCI-5 παρουσιάζει υψηλή εσωτερική συνέπεια, με αναφερόμενο συντελεστή Cronbach’s α = 0,83 σε δείγμα Ν = 50. Σε διεθνές επίπεδο, οι αναφερόμενοι δείκτες εσωτερικής συνέπειας κυμαίνονται από 0,70 έως 0,76.

Τα αποτελέσματα αυτά παρέχουν θετικές ενδείξεις σχετικά με την αξιοπιστία της μέτρησης. Ωστόσο, όπως συμβαίνει με κάθε ψυχομετρικό εργαλείο, η εσωτερική συνέπεια είναι σκόπιμο να επανεκτιμάται στο εκάστοτε ερευνητικό δείγμα.

Σε σύγχρονες εφαρμογές μπορεί να υπολογίζεται, εκτός από τον Cronbach’s α, και ο McDonald’s ω, εφόσον η δομή και τα χαρακτηριστικά των δεδομένων επιτρέπουν την εφαρμογή του.

Ελληνική Εφαρμογή

Σύμφωνα με το διαθέσιμο αρχείο, το ΕΜΣΣ έχει χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση γνωστικών δεξιοτήτων φοιτητών και ενήλικων εκπαιδευομένων και μπορεί να αξιοποιηθεί σε έρευνες που εξετάζουν την εξέλιξη της κριτικής σκέψης.

Στο υλικό αναφέρεται εφαρμογή σε δείγμα 210 ενηλίκων φοιτητών του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης. Το αρχείο αναφέρει 180 γυναίκες και 40 άνδρες· οι επιμέρους αριθμοί αθροίζουν σε 220 και όχι 210, επομένως η συγκεκριμένη δημογραφική πληροφορία χρειάζεται επιβεβαίωση από την πρωτογενή πηγή πριν χρησιμοποιηθεί σε επιστημονική δημοσίευση.

Η εφαρμογή σε εκπαιδευτικό πληθυσμό αναδεικνύει τη χρησιμότητα του εργαλείου για τη διερεύνηση γνωστικών και μεταγνωστικών διαδικασιών που σχετίζονται με την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος του RCI-5 είναι η μέτρηση της στοχαστικοκριτικής σκέψης και ειδικότερα της μετάβασης από περισσότερο απλοϊκές προς περισσότερο σύνθετες και ώριμες μορφές κατανόησης, αιτιολόγησης και κρίσης.

Το εργαλείο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εκπαιδευτική ψυχολογία, την ανώτατη εκπαίδευση, την εκπαίδευση ενηλίκων και την έρευνα της κριτικής σκέψης. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση της σχέσης της στοχαστικοκριτικής σκέψης με το μορφωτικό επίπεδο, την ηλικία, τις γνωστικές δεξιότητες και διαφορετικές εκπαιδευτικές εμπειρίες.

Παράλληλα, μπορεί να αξιοποιηθεί σε διαχρονικές ή παρεμβατικές μελέτες για να διερευνηθεί κατά πόσο εκπαιδευτικές μέθοδοι που βασίζονται στην επιχειρηματολογία, την επίλυση σύνθετων προβλημάτων, τη διερεύνηση εναλλακτικών απόψεων και την αξιολόγηση τεκμηρίων μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη περισσότερο ώριμων μορφών κρίσης.

Το RCI-5 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως συμβατικό τεστ νοημοσύνης ή γενικών γνώσεων. Η βαθμολογία του αφορά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο επεξεργάζεται την αβεβαιότητα της γνώσης, αξιολογεί πληροφορίες και τεκμηριώνει τις κρίσεις του απέναντι σε σύνθετα προβλήματα.

Βιβλιογραφία

King, P. M., & Kitchener, K. S. (1994). Developing Reflective Judgment: Understanding and Promoting Intellectual Growth and Critical Thinking in Adolescents and Adults. San Francisco: Jossey-Bass.

King, P. M., Kitchener, K. S., & Wood, P. K. (1994). Research on the reflective judgment model.

King, P. M., & Mayhew, M. J. (2002). Moral judgement development in higher education: Insights from the Defining Issues Test. Journal of Moral Education, 33, 247–270.

Rest, J. R. (1979). Development in Judging Moral Issues. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Καούστος, Μ. (2004). Το Μοντέλο Αξιολόγησης της Στοχαστικοκριτικής Σκέψης. Πρακτικά του Πανελληνίου Συνεδρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών και του ΚΕΕΠΕΚ.

Ματασιούρας, Η. Γ. (2000). Θεωρία και Πράξη της Διδασκαλίας – Θεωρία της Διδασκαλίας: Η Προσωπική Θεωρία ως Πλαίσιο Στοχαστικο-κριτικής Ανάλυσης. Αθήνα: Gutenberg.