Ερωτηματολόγιο Αντιδράσεων στη Σωματική Βλάβη και τη Δυσλειτουργία [RIDI-60]

Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Αντιδράσεων στη Σωματική Βλάβη και τη Δυσλειτουργία (Reactions to Impairment and Disability Inventory – RIDI-60) αποτελεί ένα πολυδιάστατο ψυχομετρικό εργαλείο που σχεδιάστηκε για την αξιολόγηση των ψυχολογικών και συναισθηματικών αντιδράσεων ενός ατόμου απέναντι σε μια σωματική βλάβη, χρόνια πάθηση ή κατάσταση αναπηρίας. Βασικός σκοπός του είναι η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται, επεξεργάζεται και σταδιακά προσαρμόζεται στις αλλαγές που προκαλεί η σωματική του κατάσταση.

Το RIDI αναπτύχθηκε από τους Hanoch Livneh και Richard F. Antonak και αποτελείται από 60 προτάσεις, οι οποίες περιγράφουν διαφορετικές πιθανές αντιδράσεις απέναντι στην εμπειρία της σωματικής βλάβης και της αναπηρίας. Οι αντιδράσεις αυτές οργανώνονται σε οκτώ επιμέρους διαστάσεις, επιτρέποντας μια περισσότερο ολοκληρωμένη αποτύπωση της ψυχοκοινωνικής προσαρμογής του ατόμου.

Η σημασία του εργαλείου έγκειται στο γεγονός ότι η προσαρμογή στη σωματική βλάβη ή τη χρόνια δυσλειτουργία δεν αντιμετωπίζεται ως μία ενιαία κατάσταση αλλά ως μια σύνθετη διαδικασία, στην οποία μπορούν να συνυπάρχουν συναισθήματα άγχους, άρνησης, κατάθλιψης και θυμού μαζί με περισσότερο προσαρμοστικές αντιδράσεις αποδοχής και αναδιοργάνωσης της ζωής.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό υπόβαθρο του RIDI βασίζεται στην έννοια της ψυχοκοινωνικής προσαρμογής στη χρόνια ασθένεια και την αναπηρία (psychosocial adaptation to chronic illness and disability). Η εμφάνιση μιας σωματικής βλάβης ή μιας χρόνιας λειτουργικής δυσκολίας μπορεί να προκαλέσει σημαντικές αλλαγές στην καθημερινότητα, στην αυτοεικόνα, στις κοινωνικές σχέσεις και στην αντίληψη του ατόμου για το μέλλον.

Οι Livneh και Antonak προσέγγισαν τις ψυχολογικές αντιδράσεις απέναντι στην αναπηρία μέσα από μια υποθετική χρονική δομή. Στο πλαίσιο αυτό, ορισμένες αντιδράσεις θεωρούνται περισσότερο χαρακτηριστικές των πρώιμων ή δυσπροσαρμοστικών φάσεων, ενώ άλλες αντανακλούν μεγαλύτερο βαθμό αναγνώρισης, αποδοχής και προσαρμογής στη νέα κατάσταση.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση δεν σημαίνει ότι κάθε άτομο ακολουθεί απαραίτητα μια αυστηρά γραμμική ακολουθία ψυχολογικών σταδίων. Οι διαφορετικές αντιδράσεις μπορούν να συνυπάρχουν και να μεταβάλλονται ανάλογα με τη διάρκεια και τη σοβαρότητα της σωματικής κατάστασης, το κοινωνικό περιβάλλον, τους διαθέσιμους υποστηρικτικούς πόρους και τα ατομικά χαρακτηριστικά του εξεταζόμενου.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Το RIDI-60 αποτελείται από 60 προτάσεις, οι οποίες παρουσιάζονται στον εξεταζόμενο ως ενιαία κλίμακα, αλλά οργανώνονται βαθμολογικά σε οκτώ επιμέρους υποκλίμακες.

Οι διαστάσεις που αξιολογούνται είναι το σοκ (shock), το άγχος (anxiety), η άρνηση (denial), η κατάθλιψη (depression), ο εσωτερικευμένος θυμός (internalized anger), η εξωτερικευμένη εχθρότητα (externalized hostility), η αναγνώριση/παραδοχή (acknowledgment) και η προσαρμογή (adaptation).

Το σοκ αφορά αντιδράσεις δυσκολίας κατανόησης ή αφομοίωσης της νέας κατάστασης. Το άγχος αντανακλά την ένταση, την ανησυχία και την ψυχολογική αναστάτωση που μπορεί να συνοδεύουν τη σωματική δυσλειτουργία. Η άρνηση σχετίζεται με τη δυσκολία αποδοχής της πραγματικότητας ή των συνεπειών της βλάβης, ενώ η κατάθλιψη αφορά συναισθήματα θλίψης, απώλειας νοήματος και μειωμένου ενδιαφέροντος.

Ο εσωτερικευμένος θυμός αφορά συναισθήματα θυμού, πικρίας ή αγανάκτησης που κατευθύνονται περισσότερο προς τον εαυτό ή βιώνονται εσωτερικά. Η εξωτερικευμένη εχθρότητα αφορά αντιδράσεις που εκφράζονται περισσότερο προς το εξωτερικό περιβάλλον. Αντίθετα, η αναγνώριση/παραδοχή και η προσαρμογή αντανακλούν περισσότερο προσαρμοστικές διεργασίες, οι οποίες σχετίζονται με την αναγνώριση της νέας πραγματικότητας και τη σταδιακή αναδιοργάνωση της ζωής.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Η ανάλυση του RIDI-60 πραγματοποιείται σε επίπεδο υποκλιμάκων. Για κάθε εξεταζόμενο υπολογίζονται οκτώ ξεχωριστές βαθμολογίες, οι οποίες αντιστοιχούν στις οκτώ διαφορετικές ψυχολογικές αντιδράσεις που αξιολογεί το εργαλείο.

Η συγκεκριμένη πολυδιάστατη προσέγγιση επιτρέπει τη δημιουργία ενός προφίλ ψυχολογικής προσαρμογής. Αντί να περιορίζεται η ερμηνεία σε μία συνολική βαθμολογία, ο ερευνητής μπορεί να εξετάσει ποια είδη αντιδράσεων εμφανίζονται συχνότερα και ποια λιγότερο συχνά.

Οι βαθμολογίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διερεύνηση διαφορών μεταξύ ομάδων ασθενών ή ατόμων με διαφορετικά χαρακτηριστικά σωματικής δυσλειτουργίας. Μπορούν επίσης να συσχετιστούν με μεταβλητές όπως η ποιότητα ζωής, η κοινωνική υποστήριξη, η ψυχολογική δυσφορία, το άγχος, η κατάθλιψη και άλλοι δείκτες ψυχοκοινωνικής προσαρμογής.

Σε διαχρονικές μελέτες, το RIDI-60 μπορεί να αξιοποιηθεί για την παρακολούθηση πιθανών μεταβολών στις ψυχολογικές αντιδράσεις με την πάροδο του χρόνου. Σε παρεμβατικές έρευνες μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση αλλαγών πριν και μετά από προγράμματα ψυχολογικής υποστήριξης ή αποκατάστασης.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Οι 60 προτάσεις του RIDI απαντώνται σε τετραβάθμια κλίμακα τύπου Likert, η οποία αποτυπώνει τη συχνότητα με την οποία βιώνεται κάθε αντίδραση. Η βαθμολόγηση πραγματοποιείται από 1 = ποτέ, 2 = σπάνια, 3 = μερικές φορές έως 4 = συχνά. Στο διαθέσιμο υλικό οι κατηγορίες συνδέονται και με ενδεικτικές μηνιαίες συχνότητες εμφάνισης της αντίδρασης.

Για κάθε εξεταζόμενο υπολογίζονται οκτώ επιμέρους βαθμολογίες μέσω της άθροισης των κατάλληλων ερωτημάτων. Η υποκλίμακα του σοκ περιλαμβάνει τα στοιχεία 28, 34, 38, 43, 49, 56 και 59, η υποκλίμακα του άγχους τα 8, 17, 21, 24, 31, 42, 44 και 53, ενώ η άρνηση αξιολογείται από τα 2, 5, 13, 22, 41, 50 και 52.

Η κατάθλιψη υπολογίζεται από τα στοιχεία 1, 3, 6, 12, 16, 20, 29 και 37, ο εσωτερικευμένος θυμός από τα 4, 9, 10, 23, 26, 32, 33 και 39, η εξωτερικευμένη εχθρότητα από τα 18, 25, 45, 47, 48, 54 και 57, η αναγνώριση/παραδοχή από τα 14, 19, 35, 36, 40, 51 και 58 και η προσαρμογή από τα 7, 11, 15, 27, 30, 46, 55 και 60.

Υψηλότερη βαθμολογία σε μια υποκλίμακα σημαίνει μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης της συγκεκριμένης αντίδρασης. Επομένως, μια υψηλή βαθμολογία στην κατάθλιψη αντανακλά συχνότερες καταθλιπτικές αντιδράσεις, ενώ μια υψηλή βαθμολογία στην προσαρμογή αντανακλά συχνότερες αντιδράσεις προσαρμοστικού χαρακτήρα.

Κατά τη στατιστική επεξεργασία μπορούν να υπολογίζονται μέσος όρος, διάμεσος, τυπική απόκλιση και εύρος τιμών για κάθε υποκλίμακα. Οι διαφορές μεταξύ ομάδων μπορούν να διερευνηθούν μέσω Student’s t-test, ANOVA ή αντίστοιχων μη παραμετρικών μεθόδων, ενώ οι σχέσεις με άλλες συνεχείς μεταβλητές μπορούν να εξεταστούν μέσω συντελεστών Pearson ή Spearman. Σε περισσότερο σύνθετες μελέτες μπορούν να χρησιμοποιηθούν μοντέλα πολλαπλής παλινδρόμησης, διαχρονικά μοντέλα ή τεχνικές Δομικών Εξισώσεων.

Εγκυρότητα

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, το RIDI δεν έχει κατασκευαστεί ούτε σταθμιστεί στην Ελλάδα, στοιχείο που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν χρησιμοποιείται σε ελληνικούς πληθυσμούς. Η παραγοντική του δομή έχει διερευνηθεί σε διαφορετικά δείγματα και τα αποτελέσματα υποστηρίζουν την πολυδιάστατη φύση του εργαλείου.

Αναφέρονται στοιχεία συγκλίνουσας και διακρίνουσας εγκυρότητας, ιδιαίτερα σε σχέση με τις υποκλίμακες άγχους και κατάθλιψης. Παράλληλα, η εγκυρότητα εννοιολογικής κατασκευής χαρακτηρίζεται στο διαθέσιμο υλικό ως μερικώς τεκμηριωμένη.

Οι συσχετίσεις των υποκλιμάκων αναγνώρισης/παραδοχής και προσαρμογής με μέτρα αποδοχής και δυσλειτουργίας παρέχουν επίσης στοιχεία υπέρ της εγκυρότητας κριτηρίου του ερωτηματολογίου. Ωστόσο, τα διαθέσιμα ευρήματα υποστηρίζουν μόνο μερικώς τη θεωρητικά προτεινόμενη δομή των αντιδράσεων.

Σε νέες εφαρμογές και ιδιαίτερα σε διαφορετικά γλωσσικά ή πολιτισμικά περιβάλλοντα είναι σκόπιμο να εξετάζεται εκ νέου η παραγοντική δομή μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (EFA) ή Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης (CFA).

Αξιοπιστία

Το RIDI-60 παρουσιάζει συνολικά καλή εσωτερική συνέπεια και ικανοποιητικά ψυχομετρικά χαρακτηριστικά. Οι οκτώ υποκλίμακες εμφανίζουν σχετική ομοιογένεια και ανεξαρτησία μεταξύ τους.

Οι αναφερόμενοι συντελεστές Cronbach’s α για τις οκτώ υποκλίμακες είναι αντίστοιχα 0,75, 0,73, 0,69, 0,78, 0,74, 0,79, 0,77 και 0,85. Οι τιμές αυτές υποδεικνύουν από αποδεκτή έως υψηλή εσωτερική συνέπεια, με την υποκλίμακα της άρνησης να παρουσιάζει τη χαμηλότερη τιμή (α = 0,69).

Σε κάθε νέα ερευνητική εφαρμογή είναι σκόπιμο να επανεκτιμάται η αξιοπιστία των οκτώ υποκλιμάκων στο συγκεκριμένο δείγμα. Εκτός από τον Cronbach’s α μπορεί να χρησιμοποιηθεί συμπληρωματικά ο McDonald’s ω, ενώ σε διαχρονικές εφαρμογές μπορεί να εξετάζεται και η αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος του RIDI-60 είναι η συστηματική αξιολόγηση των προσωπικών ψυχολογικών αντιδράσεων που εμφανίζονται σε άτομα τα οποία βιώνουν σωματική βλάβη, λειτουργικό περιορισμό ή αναπηρία.

Το εργαλείο μπορεί να αξιοποιηθεί στην ψυχολογία της υγείας, την κλινική ψυχολογία, τη συμβουλευτική αποκατάστασης και την έρευνα της χρόνιας ασθένειας και αναπηρίας. Η πολυδιάστατη δομή του επιτρέπει την εξέταση τόσο των περισσότερο δυσφορικών αντιδράσεων, όπως το άγχος, η κατάθλιψη και ο θυμός, όσο και των περισσότερο προσαρμοστικών διεργασιών αναγνώρισης και αποδοχής της νέας κατάστασης.

Η χρήση του μπορεί να συμβάλει στη διερεύνηση της ψυχοκοινωνικής προσαρμογής σε διαφορετικές μορφές χρόνιας ασθένειας ή αναπηρίας και στην αξιολόγηση παραγόντων που ενδέχεται να διευκολύνουν ή να δυσχεραίνουν τη διαδικασία προσαρμογής.

Σε διαχρονικές και παρεμβατικές μελέτες, οι διαφορετικές υποκλίμακες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παρακολούθηση της εξέλιξης των αντιδράσεων και για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας ψυχολογικών, συμβουλευτικών ή αποκαταστασιακών παρεμβάσεων.

Το RIDI-60 δεν αποτελεί αυτοτελές διαγνωστικό εργαλείο ψυχιατρικών διαταραχών. Μια υψηλή βαθμολογία, για παράδειγμα, στην υποκλίμακα της κατάθλιψης ή του άγχους αποτυπώνει μεγαλύτερη συχνότητα αντίστοιχων αντιδράσεων στο πλαίσιο της σωματικής βλάβης ή δυσλειτουργίας και δεν ισοδυναμεί από μόνη της με κλινική διάγνωση. Τα αποτελέσματα είναι προτιμότερο να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με το ιατρικό, ψυχολογικό και κοινωνικό πλαίσιο του εξεταζόμενου.

Βιβλιογραφία

Antonak, R. F., & Livneh, H. (1991). A hierarchy of reactions to disability. International Journal of Rehabilitation Research, 14, 13–24.

Livneh, H., & Antonak, R. (1990). Reactions to disability: An empirical investigation of their nature and structure. Journal of Applied Rehabilitation Counseling, 21(4), 13–21.

Livneh, H., & Antonak, R. (1991). Temporal structure of adaptation to disability. Rehabilitation Counseling Bulletin, 34, 298–319.

Livneh, H., & Antonak, R. (1997). Psychosocial Adaptation to Chronic Illness and Disability. Gaithersburg, MD: Aspen Publishers.

Livneh, H., Martz, E., & Bodner, T. (2006). Psychosocial adaptation to chronic illness and disability: A preliminary study of its factorial structure. Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 13(3), 251–261.

Siu, A. M., Chan, S. C., Shek, D. T., Cheung, M. K., Mo, C., & Lai, S. (2021). Translation and validation of the Reaction to Impairment and Disability Inventory for Chinese population in Hong Kong. Disability and Rehabilitation.