Κλίμακα Προσανατολισμού προς τον Λόγο ή το Πνεύμα

Περιγραφή

Η Word–Spirit Orientation Scale (WSOS-16) είναι ένα σύντομο ερωτηματολόγιο αναγκαστικής επιλογής που αναπτύχθηκε από τον T. T. Y. Hsieh το 1981. Σχεδιάστηκε για να αξιολογεί τον τρόπο με τον οποίο οι Χριστιανοί, κυρίως όσοι ανήκουν στην ευαγγελική προτεσταντική παράδοση, προσεγγίζουν τη θρησκευτική πίστη τους.

Η κλίμακα εξετάζει έναν θεωρητικά διπολικό άξονα ανάμεσα σε δύο προσανατολισμούς:

• Προσανατολισμός προς τον Λόγο: έμφαση στη Γραφή, στη θεολογική ανάλυση, στη δογματική διδασκαλία, στην ορθολογική ερμηνεία και στην οργανωμένη θρησκευτική πρακτική.
• Προσανατολισμός προς το Πνεύμα: έμφαση στην προσωπική θρησκευτική εμπειρία, στην έμπνευση, στην προσευχή, στη βιωματική σχέση με τον Θεό και στην αυθόρμητη πνευματική καθοδήγηση.

Η διάκριση αυτή βασίστηκε σε θεωρητική προσέγγιση του Stewart και συνδέθηκε εννοιολογικά με τη διάκριση μεταξύ ανεξάρτητου και εξαρτημένου από το πεδίο γνωστικού ύφους.

Η WSOS-16 δεν αξιολογεί τη συνολική θρησκευτικότητα, την ένταση της πίστης, την πνευματική ευεξία ή τη θρησκευτική ωριμότητα. Εξετάζει τον σχετικό τρόπο έκφρασης και οργάνωσης της χριστιανικής πίστης.

Στόχος

Βασικός στόχος της κλίμακας είναι να προσδιορίσει αν ένα άτομο τείνει να προσεγγίζει τη θρησκευτική ζωή περισσότερο μέσω της συστηματικής μελέτης και της δογματικής ερμηνείας ή μέσω της προσωπικής εμπειρίας και της πνευματικής έμπνευσης.

Η κλίμακα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για:

• τη μελέτη διαφορετικών τρόπων έκφρασης της χριστιανικής πίστης,
• τη σύγκριση θρησκευτικών ή δογματικών ομάδων,
• τη διερεύνηση προτιμήσεων σχετικά με τη λατρεία και το κήρυγμα,
• τη μελέτη της σχέσης μεταξύ θρησκευτικού και γνωστικού ύφους,
• τη διερεύνηση διαφορών μεταξύ εκκλησιαστικών στελεχών ή θρησκευτικών κοινοτήτων,
• τη μελέτη της σχέσης του θρησκευτικού προσανατολισμού με το ηγετικό ύφος και τη λήψη αποφάσεων.

Οι δύο προσανατολισμοί δεν πρέπει να ερμηνεύονται ως «ορθός» και «λανθασμένος» τρόπος πίστης. Αποτυπώνουν διαφορετικές προτιμήσεις ως προς την κατανόηση και την έκφραση της θρησκευτικής εμπειρίας.

Δομή

Η WSOS περιλαμβάνει 16 ζεύγη δηλώσεων. Σε κάθε ζεύγος παρουσιάζονται δύο εναλλακτικές προτάσεις και ο συμμετέχων επιλέγει εκείνη που τον περιγράφει καλύτερα.

Από τα 16 ζεύγη:

• 13 συμμετέχουν στη βαθμολόγηση,
• 3 λειτουργούν ως συμπληρωματικές ερωτήσεις και δεν συνυπολογίζονται.

Οι δηλώσεις αναφέρονται σε θέματα όπως:

• η μελέτη και ερμηνεία της Αγίας Γραφής,
• η προτίμηση για θεολογικά ή βιωματικά θρησκευτικά κείμενα,
• η δομή των εκκλησιαστικών δραστηριοτήτων,
• η προσευχή και η προσωπική πνευματική εμπειρία,
• η θρησκευτική μαρτυρία,
• η αντίληψη της χριστιανικής διακονίας,
• η προτίμηση για οργανωμένο ή περισσότερο αυθόρμητο τρόπο δράσης.

Χορήγηση

Σε κάθε ερώτηση παρουσιάζονται δύο δηλώσεις. Ο συμμετέχων πρέπει να επιλέξει εκείνη που:

• τον περιγράφει με μεγαλύτερη ακρίβεια ή
• εκφράζει περισσότερο τη δική του θρησκευτική αντίληψη.

Δεν χρησιμοποιείται πενταβάθμια κλίμακα Likert. Η αναφορά του αρχικού κειμένου σε επιλογές από «διαφωνώ απόλυτα» έως «συμφωνώ απόλυτα» δεν ανταποκρίνεται στην καθιερωμένη μορφή του εργαλείου.

Οι συμμετέχοντες πρέπει:

• να επιλέγουν μία μόνο πρόταση από κάθε ζεύγος,
• να αντιμετωπίζουν κάθε ζεύγος ανεξάρτητα,
• να μην επηρεάζονται από τις προηγούμενες επιλογές τους,
• να απαντούν σύμφωνα με τις προσωπικές τους προτιμήσεις.

Η χορήγηση είναι σύντομη και μπορεί να πραγματοποιηθεί σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή.

Βαθμολόγηση

Για καθένα από τα 13 βαθμολογούμενα ζεύγη, η επιλογή της δήλωσης που αντιστοιχεί στον προσανατολισμό προς τον Λόγο λαμβάνει μία μονάδα. Η επιλογή της δήλωσης που αντιστοιχεί στον προσανατολισμό προς το Πνεύμα λαμβάνει μηδενική βαθμολογία.

Η συνολική βαθμολογία κυμαίνεται από 0 έως 13:

• Υψηλότερη βαθμολογία: εντονότερος προσανατολισμός προς τον Λόγο.
• Χαμηλότερη βαθμολογία: εντονότερος προσανατολισμός προς το Πνεύμα.
• Ενδιάμεση βαθμολογία: μικτός ή λιγότερο σαφώς διαφοροποιημένος προσανατολισμός.

Σε μεταγενέστερη μελέτη του Hsieh χρησιμοποιήθηκαν οι ακόλουθες κατηγορίες:

• βαθμολογία 6 ή μεγαλύτερη: προσανατολισμός προς τον Λόγο,
• βαθμολογία 5 ή μικρότερη: προσανατολισμός προς το Πνεύμα.

Η συγκεκριμένη ταξινόμηση βασίστηκε σε διαχωρισμό του δείγματος γύρω από τη διάμεσο και δεν αποτελεί καθολικά επικυρωμένο διαγνωστικό όριο. Για αυτόν τον λόγο είναι προτιμότερο η βαθμολογία να αναλύεται ως συνεχής μεταβλητή.

Ανάλυση δεδομένων

Η στατιστική ανάλυση μπορεί να περιλαμβάνει:

• συχνότητες επιλογής κάθε εναλλακτικής απάντησης,
• μέσο όρο, διάμεσο, τυπική απόκλιση και εύρος συνολικών βαθμολογιών,
• συγκρίσεις μεταξύ δογματικών ή εκκλησιαστικών ομάδων,
• συσχετίσεις με το γνωστικό ύφος, το ηγετικό ύφος και τις λατρευτικές προτιμήσεις,
• έλεγχο διαφορών ανάλογα με την ηλικία, το φύλο ή την εκκλησιαστική ιδιότητα,
• αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων,
• ανάλυση λανθανουσών κατηγοριών ή σύγχρονα μοντέλα κατηγορικών δεδομένων,
• έλεγχο της θεωρητικά διπολικής δομής του εργαλείου.

Η αυθαίρετη διαίρεση των συμμετεχόντων σε δύο κατηγορίες μπορεί να μειώσει τη στατιστική πληροφορία και την ισχύ της ανάλυσης. Όπου είναι δυνατόν, συνιστάται η χρήση της πλήρους βαθμολογίας.

Αξιοπιστία και εγκυρότητα

Η αρχική μελέτη πραγματοποιήθηκε σε 82 προπτυχιακούς φοιτητές ψυχολογίας ενός θεολογικά συντηρητικού χριστιανικού κολεγίου στις Μεσοδυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ.

Σε υποσύνολο 24 ευαγγελικών Χριστιανών φοιτητών αναφέρθηκε αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων 0,88 σε διάστημα δύο εβδομάδων. Το αποτέλεσμα υποδηλώνει καλή βραχυπρόθεσμη σταθερότητα, αλλά βασίζεται σε πολύ μικρό δείγμα.

Η εγκυρότητα κατασκευής υποστηρίχθηκε εν μέρει από την παρατήρηση ότι τα άτομα με προσανατολισμό προς τον Λόγο παρουσίαζαν μεγαλύτερη ανεξαρτησία από το πεδίο σε σχετικές γνωστικές δοκιμασίες. Μεταγενέστερες μελέτες διερεύνησαν σχέσεις με τη δογματική προτίμηση, το ύφος κηρύγματος, το κοινωνικό ενδιαφέρον, το ηθικό ύφος και τη θρησκευτική ηγεσία.

Ωστόσο, δεν έχουν αναφερθεί επαρκή στοιχεία σχετικά με:

• την εσωτερική συνέπεια,
• την παραγοντική δομή,
• τη διακριτική εγκυρότητα,
• την ισοδυναμία μέτρησης μεταξύ διαφορετικών ομάδων,
• τη σταθερότητα των αρχικών ορίων ταξινόμησης.

Περιορισμοί

Η WSOS-16 έχει πολύ συγκεκριμένο θρησκευτικό και πολιτισμικό περιεχόμενο. Πολλές δηλώσεις προϋποθέτουν εξοικείωση με τις πεποιθήσεις, τη γλώσσα και τις πρακτικές του ευαγγελικού προτεσταντικού Χριστιανισμού.

Επομένως, η χρήση της δεν είναι κατάλληλη χωρίς σημαντική προσαρμογή σε:

• άτομα άλλων θρησκευτικών παραδόσεων,
• άτομα χωρίς θρησκευτική πίστη,
• χριστιανικές κοινότητες με διαφορετική θεολογική παράδοση,
• πληθυσμούς που δεν γνωρίζουν τις έννοιες και τις πρακτικές των αρχικών δηλώσεων.

Η υπόθεση ότι ο προσανατολισμός προς τον Λόγο και ο προσανατολισμός προς το Πνεύμα αποτελούν αντίθετα άκρα μιας ενιαίας διάστασης δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς. Ένα άτομο μπορεί να δίνει ταυτόχρονα μεγάλη σημασία τόσο στη θεολογική μελέτη όσο και στην προσωπική πνευματική εμπειρία, κάτι που το αναγκαστικό δίλημμα της κλίμακας δεν αποτυπώνει πλήρως.

Η κλίμακα δεν πρέπει να χρησιμοποιείται:

• για την αξιολόγηση της ποιότητας ή της αυθεντικότητας της πίστης,
• για την επιλογή ή τον αποκλεισμό εκκλησιαστικών στελεχών,
• ως διαγνωστικό εργαλείο,
• ως γενικός δείκτης πνευματικότητας ή ψυχικής υγείας.

Για χρήση σε ελληνόφωνο πληθυσμό απαιτούνται μετάφραση, πολιτισμική και θεολογική προσαρμογή, πιλοτική χορήγηση και νέα ψυχομετρική αξιολόγηση.

Βιβλιογραφία

Hsieh, T. T. Y. (1981). Cognitive styles and Word versus Spirit orientations among Christians. Journal of Psychology and Theology, 9(2), 175–182.

Hsieh, T. T. Y. (1987). Heavenly-minded and earthly good: A study of social interest, ethical style, and Word–Spirit orientation among Christians. Journal of Psychology and Theology, 15(2), 141–147.

Stewart, V. M. (1974). Cognitive style, North American values, and the body of Christ. Journal of Psychology and Theology, 2, 77–88.

Hill, P. C., & Hood, R. W., Jr. (Eds.). (1999). Measures of religiosity. Religious Education Press.