Περιγραφή

Ο Δείκτης Διαπροσωπικής Αντιδραστικότητας (Interpersonal Reactivity Index – IRI-28) αποτελεί ένα πολυδιάστατο ψυχομετρικό εργαλείο αυτοαναφοράς που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση των ατομικών διαφορών στην ενσυναίσθηση.

Η ενσυναίσθηση δεν αντιμετωπίζεται ως μία ενιαία ικανότητα, αλλά ως ένα σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο που περιλαμβάνει τόσο γνωστικές όσο και συναισθηματικές διεργασίες. Το IRI-28 εξετάζει την ικανότητα του ατόμου να κατανοεί την οπτική των άλλων, να βιώνει συναισθήματα συμπόνιας, να ταυτίζεται με φανταστικούς χαρακτήρες και να εμφανίζει προσωπική δυσφορία όταν παρατηρεί τον πόνο ή τη δυσκολία άλλων ανθρώπων.

Το εργαλείο αναπτύχθηκε από τον Mark H. Davis και αποτελεί μία από τις πιο διαδεδομένες κλίμακες αξιολόγησης της ενσυναίσθησης στην κοινωνική, αναπτυξιακή, κλινική και οργανωσιακή ψυχολογία.

Το IRI περιλαμβάνει 28 ερωτήματα, τα οποία κατανέμονται σε τέσσερις υποκλίμακες των επτά ερωτημάτων:

  • Λήψη Προοπτικής
  • Φαντασιακή Εμπλοκή
  • Ενσυναισθητικό Ενδιαφέρον
  • Προσωπική Δυσφορία

Οι τέσσερις υποκλίμακες αποτυπώνουν διαφορετικές αλλά αλληλένδετες πτυχές της διαπροσωπικής αντιδραστικότητας.

Διευκρίνιση ονομασίας

Στον τίτλο του αρχείου χρησιμοποιείται η συντομογραφία EIRI-28, ενώ στο κυρίως κείμενο το εργαλείο αναφέρεται ως Interpersonal Reactivity Index (IRI).

Η καθιερωμένη διεθνής συντομογραφία του εργαλείου είναι IRI. Επομένως, στο παρόν κείμενο χρησιμοποιείται ο τίτλος IRI-28, ο οποίος αποδίδει τόσο την επίσημη ονομασία όσο και τον αριθμό των ερωτημάτων.

Στόχος

Κύριος στόχος του IRI-28 είναι η πολυδιάστατη αξιολόγηση της ενσυναίσθησης και των διαφορετικών τρόπων με τους οποίους τα άτομα αντιδρούν στις εμπειρίες και στα συναισθήματα των άλλων.

Ειδικότερα, το εργαλείο αποσκοπεί:

στην αξιολόγηση της γνωστικής ικανότητας υιοθέτησης της οπτικής των άλλων,

στη μέτρηση της συναισθηματικής συμπόνιας και φροντίδας,

στη διερεύνηση της τάσης ταύτισης με φανταστικούς χαρακτήρες,

στην αξιολόγηση της προσωπικής συναισθηματικής δυσφορίας,

και στη μελέτη των ατομικών διαφορών στις διαπροσωπικές αντιδράσεις.

Σύμφωνα με το αρχικό υλικό, το IRI χρησιμοποιείται επίσης για την κατανόηση των διαφορών στην ενσυναίσθηση, οι οποίες μπορεί να επηρεάζουν τις προσωπικές σχέσεις, τις κοινωνικές συμπεριφορές και τις επαγγελματικές αλληλεπιδράσεις.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Το IRI βασίζεται στην πολυδιάστατη προσέγγιση της ενσυναίσθησης.

Η γνωστική ενσυναίσθηση αφορά την ικανότητα κατανόησης της ψυχολογικής θέσης, των σκέψεων και των προθέσεων ενός άλλου ατόμου. Δεν προϋποθέτει απαραίτητα ότι το άτομο βιώνει το ίδιο συναίσθημα, αλλά ότι μπορεί να αντιληφθεί και να ερμηνεύσει την οπτική του άλλου.

Η συναισθηματική ενσυναίσθηση αφορά τις συναισθηματικές αντιδράσεις που προκαλούνται όταν το άτομο παρατηρεί ή αντιλαμβάνεται τα βιώματα των άλλων.

Οι συναισθηματικές αυτές αντιδράσεις μπορούν να έχουν δύο διαφορετικές κατευθύνσεις:

η πρώτη είναι προσανατολισμένη προς τον άλλο και εκφράζεται με συμπόνια, φροντίδα και ενδιαφέρον,

ενώ η δεύτερη είναι προσανατολισμένη προς τον εαυτό και εκφράζεται με άγχος, δυσφορία ή αμηχανία.

Η διάκριση αυτή είναι σημαντική, καθώς η υψηλή προσωπική δυσφορία δεν ταυτίζεται απαραίτητα με υψηλή προκοινωνική ενσυναίσθηση. Ένα άτομο μπορεί να βιώνει έντονη αναστάτωση απέναντι στον πόνο των άλλων, αλλά να δυσκολεύεται να προσφέρει αποτελεσματική υποστήριξη.

Δομή της κλίμακας

Το IRI-28 περιλαμβάνει τέσσερις υποκλίμακες.

Λήψη Προοπτικής

Η Λήψη Προοπτικής (Perspective Taking) αξιολογεί την τάση του ατόμου να υιοθετεί αυθόρμητα την οπτική γωνία των άλλων ανθρώπων.

Η διάσταση αφορά την ικανότητα:

κατανόησης διαφορετικών απόψεων,

εκτίμησης των κινήτρων των άλλων,

εξέτασης μιας σύγκρουσης από διαφορετικές πλευρές,

και προσαρμογής της συμπεριφοράς με βάση την αντίληψη της θέσης του άλλου.

Αποτελεί κυρίως γνωστική διάσταση της ενσυναίσθησης.

Φαντασιακή Εμπλοκή

Η Φαντασιακή Εμπλοκή (Fantasy) αξιολογεί την τάση του ατόμου να ταυτίζεται συναισθηματικά και νοητικά με χαρακτήρες βιβλίων, κινηματογραφικών έργων, θεατρικών παραστάσεων ή άλλων αφηγηματικών μέσων.

Η διάσταση αυτή αποτυπώνει:

τη φαντασιακή μεταφορά σε διαφορετικούς ρόλους,

τη συναισθηματική εμπλοκή σε ιστορίες,

και την ικανότητα προσωρινής υιοθέτησης της εμπειρίας ενός φανταστικού προσώπου.

Δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως άμεσο ισοδύναμο της ενσυναίσθησης στις πραγματικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Ενσυναισθητικό Ενδιαφέρον

Το Ενσυναισθητικό Ενδιαφέρον (Empathic Concern) αξιολογεί συναισθήματα συμπόνιας, τρυφερότητας, ενδιαφέροντος και φροντίδας προς άτομα που αντιμετωπίζουν δυσκολίες.

Αποτελεί συναισθηματική διάσταση προσανατολισμένη προς τον άλλο και συνδέεται συχνά με:

την προκοινωνική συμπεριφορά,

την προθυμία παροχής βοήθειας,

τη συναισθηματική υποστήριξη,

και την ευαισθησία απέναντι στις ανάγκες των άλλων.

Προσωπική Δυσφορία

Η Προσωπική Δυσφορία (Personal Distress) αξιολογεί την τάση του ατόμου να βιώνει άγχος, ένταση, αμηχανία ή συναισθηματική αναστάτωση όταν παρατηρεί άλλους ανθρώπους να υποφέρουν.

Η διάσταση είναι προσανατολισμένη περισσότερο στη συναισθηματική κατάσταση του ίδιου του ατόμου παρά στις ανάγκες του άλλου.

Υψηλή προσωπική δυσφορία μπορεί να συνδέεται με:

δυσκολίες συναισθηματικής ρύθμισης,

αποφυγή έντονων κοινωνικών καταστάσεων,

υπερβολική συναισθηματική ενεργοποίηση,

και δυσκολία διατήρησης αποτελεσματικής υποστηρικτικής συμπεριφοράς.

Οι τέσσερις διαστάσεις περιγράφονται στο αρχικό αρχείο ως διακριτές πτυχές της ενσυναίσθησης και της αντίδρασης στις εμπειρίες των άλλων.

Διαδικασία χορήγησης

Το IRI-28 αποτελεί εργαλείο αυτοαναφοράς και μπορεί να χορηγηθεί:

ατομικά,

ομαδικά,

σε έντυπη μορφή,

ή ηλεκτρονικά.

Οι συμμετέχοντες καλούνται να αξιολογήσουν κατά πόσο κάθε δήλωση τους χαρακτηρίζει.

Η συμπλήρωση της κλίμακας απαιτεί συνήθως λίγα λεπτά. Δεν υπάρχουν σωστές ή λανθασμένες απαντήσεις, καθώς το εργαλείο αποτυπώνει προσωπικές τάσεις και αντιδράσεις.

Για τη βελτίωση της ποιότητας των απαντήσεων είναι σημαντικό να διασφαλίζονται:

η ανωνυμία,

η εμπιστευτικότητα,

η σαφής ενημέρωση για τον σκοπό της έρευνας,

και η αποφυγή αξιολογικής ή επικριτικής διατύπωσης των οδηγιών.

Βαθμολόγηση

Κάθε ερώτημα βαθμολογείται σε πενταβάθμια κλίμακα Likert:

0 = Δεν με περιγράφει καθόλου

1 = Με περιγράφει λίγο

2 = Με περιγράφει σε μέτριο βαθμό

3 = Με περιγράφει αρκετά

4 = Με περιγράφει πολύ καλά

Το αρχικό αρχείο αναφέρει ότι η βαθμολόγηση εκτείνεται από το 0, «καθόλου χαρακτηριστικό για μένα», έως το 4, «πολύ χαρακτηριστικό για μένα».

Κάθε υποκλίμακα περιλαμβάνει επτά ερωτήματα. Επομένως, εφόσον ολοκληρωθεί σωστά η αντίστροφη κωδικοποίηση των σχετικών δηλώσεων, το θεωρητικό εύρος κάθε υποκλίμακας είναι:

0 έως 28 βαθμοί.

Υψηλότερη βαθμολογία σημαίνει ισχυρότερη παρουσία της αντίστοιχης διάστασης.

Οι βαθμολογίες πρέπει να υπολογίζονται ξεχωριστά για κάθε υποκλίμακα. Δεν συνιστάται η αυτόματη δημιουργία μίας ενιαίας συνολικής βαθμολογίας ενσυναίσθησης, καθώς οι τέσσερις διαστάσεις δεν έχουν την ίδια ψυχολογική σημασία.

Για παράδειγμα:

η υψηλή Λήψη Προοπτικής και το υψηλό Ενσυναισθητικό Ενδιαφέρον συνήθως εκφράζουν προσαρμοστικές διαστάσεις,

ενώ η υψηλή Προσωπική Δυσφορία μπορεί να υποδηλώνει αυξημένη αυτοπροσανατολισμένη συναισθηματική επιβάρυνση.

Αντίστροφη βαθμολόγηση

Η επίσημη μορφή του IRI περιλαμβάνει δηλώσεις που απαιτούν αντίστροφη κωδικοποίηση.

Σε πενταβάθμια κλίμακα 0–4, η αντιστροφή πραγματοποιείται ως εξής:

0 μετατρέπεται σε 4,

1 μετατρέπεται σε 3,

2 παραμένει 2,

3 μετατρέπεται σε 1,

και 4 μετατρέπεται σε 0.

Η ακριβής αναγνώριση των αντίστροφα βαθμολογούμενων ερωτημάτων πρέπει να βασίζεται στην επίσημη έκδοση της κλίμακας. Το διαθέσιμο αρχείο δεν παραθέτει τα ερωτήματα ή το κλειδί βαθμολόγησης.

Ανάλυση Δεδομένων

Η ανάλυση του IRI-28 πραγματοποιείται κυρίως σε επίπεδο των τεσσάρων υποκλιμάκων.

Για κάθε διάσταση μπορούν να υπολογιστούν:

ο μέσος όρος,

η τυπική απόκλιση,

η διάμεσος,

το ελάχιστο και το μέγιστο,

η ασυμμετρία,

η κύρτωση,

και τα διαστήματα εμπιστοσύνης.

Το αρχικό αρχείο αναφέρει ότι οι απαντήσεις κάθε υποκλίμακας αθροίζονται ώστε να προκύψουν τέσσερις ξεχωριστές βαθμολογίες.

Οι διαστάσεις μπορούν να εξεταστούν σε σχέση με μεταβλητές όπως:

η ηλικία,

το φύλο,

η εκπαίδευση,

το επάγγελμα,

η προκοινωνική συμπεριφορά,

η συναισθηματική νοημοσύνη,

η κοινωνική υποστήριξη,

η επιθετικότητα,

η ψυχολογική ανθεκτικότητα,

και η επαγγελματική εξουθένωση.

Για τη σύγκριση δύο ομάδων μπορούν να χρησιμοποιηθούν t-test ή Mann–Whitney U. Για περισσότερες ομάδες μπορούν να εφαρμοστούν ANOVA, MANOVA ή Kruskal–Wallis.

Η ταυτόχρονη εξέταση των τεσσάρων υποκλιμάκων με MANOVA μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη, επειδή οι διαστάσεις σχετίζονται μεταξύ τους αλλά παραμένουν θεωρητικά διακριτές.

Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά

Εσωτερική συνοχή

Η εσωτερική συνοχή κάθε υποκλίμακας μπορεί να αξιολογηθεί με:

τον συντελεστή Cronbach’s α,

τον συντελεστή McDonald’s ω,

και τις διορθωμένες συσχετίσεις ερωτήματος–υποκλίμακας.

Το διαθέσιμο αρχείο αναφέρει γενικά την ανάγκη εκτίμησης της αξιοπιστίας των υποκλιμάκων, αλλά δεν παρέχει συγκεκριμένες αριθμητικές τιμές.

Επομένως, δεν είναι δυνατόν να αναφερθούν τεκμηριωμένοι συντελεστές αξιοπιστίας βάσει του συγκεκριμένου αρχείου.

Δομική εγκυρότητα

Η δομική εγκυρότητα του IRI-28 μπορεί να εξεταστεί με Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση, με στόχο τον έλεγχο της τετραπαραγοντικής δομής.

Μπορούν να εξεταστούν:

ένα τετραπαραγοντικό μοντέλο,

συσχετιζόμενοι παράγοντες,

μοντέλα ανώτερης τάξης,

ή εναλλακτικές δομές, όταν αυτό υποστηρίζεται από τα δεδομένα.

Η τετραπαραγοντική δομή πρέπει να επιβεβαιώνεται στο εκάστοτε πολιτισμικό και πληθυσμιακό πλαίσιο.

Συγκλίνουσα εγκυρότητα

Η συγκλίνουσα εγκυρότητα μπορεί να εξεταστεί μέσω της σχέσης των υποκλιμάκων με:

την προκοινωνική συμπεριφορά,

τη συμπόνια,

τη συναισθηματική νοημοσύνη,

τη γνωστική κατανόηση των άλλων,

και την ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων.

Διακριτή εγκυρότητα

Η διακριτή εγκυρότητα αφορά τη διαφοροποίηση των επιμέρους διαστάσεων από συγγενείς έννοιες.

Για παράδειγμα:

η Λήψη Προοπτικής πρέπει να διακρίνεται από τη γενική γνωστική ικανότητα,

το Ενσυναισθητικό Ενδιαφέρον από την κοινωνικά επιθυμητή απόκριση,

και η Προσωπική Δυσφορία από το γενικευμένο άγχος.

Αξιοπιστία επανελέγχου

Η αξιοπιστία επανελέγχου μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την εκτίμηση της χρονικής σταθερότητας των τεσσάρων διαστάσεων.

Η ενσυναίσθηση θεωρείται σχετικά σταθερό χαρακτηριστικό, αλλά μπορεί να μεταβάλλεται λόγω:

εκπαίδευσης,

επαγγελματικής εμπειρίας,

σημαντικών κοινωνικών εμπειριών,

ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης,

ή παρατεταμένης επαγγελματικής επιβάρυνσης.

Ισοδυναμία μέτρησης

Σε συγκρίσεις μεταξύ φύλων, ηλικιακών ομάδων, επαγγελματικών κατηγοριών ή πολιτισμικών πληθυσμών είναι σημαντικό να εξετάζεται η ισοδυναμία μέτρησης.

Χωρίς αυτήν, οι διαφορές στις βαθμολογίες μπορεί να οφείλονται σε διαφορετική κατανόηση των ερωτημάτων και όχι σε πραγματικές διαφορές ενσυναίσθησης.

Ελληνική και πολιτισμική προσαρμογή

Το διαθέσιμο αρχείο δεν παρέχει πληροφορίες σχετικά με:

την ελληνική μετάφραση,

τη διαδικασία οπισθομετάφρασης,

το δείγμα προσαρμογής,

τις τιμές αξιοπιστίας,

ή την παραγοντική δομή σε ελληνικό πληθυσμό.

Για τη χρήση του IRI-28 στην Ελλάδα απαιτείται επιβεβαίωση ότι χρησιμοποιείται επιστημονικά τεκμηριωμένη ελληνική έκδοση.

Η πολιτισμική προσαρμογή πρέπει να περιλαμβάνει:

μετάφραση από ανεξάρτητους μεταφραστές,

οπισθομετάφραση,

αξιολόγηση από ειδικούς,

πιλοτική χορήγηση,

έλεγχο γλωσσικής κατανόησης,

και ψυχομετρική επαλήθευση.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στις δηλώσεις που αφορούν τη συναισθηματική έκφραση, καθώς οι κοινωνικοί κανόνες για τη συμπόνια, την προσωπική δυσφορία και τη λήψη προοπτικής διαφέρουν μεταξύ πολιτισμών.

Εφαρμογές

Το IRI-28 μπορεί να χρησιμοποιηθεί:

στην κοινωνική ψυχολογία,

στην αναπτυξιακή ψυχολογία,

στην κλινική ψυχολογία,

στην εκπαιδευτική έρευνα,

στην οργανωσιακή ψυχολογία,

στην έρευνα επαγγελμάτων υγείας,

και στη μελέτη της προκοινωνικής συμπεριφοράς.

Ιδιαίτερα συχνή είναι η χρήση του σε επαγγελματικές ομάδες όπως:

ιατροί,

νοσηλευτές,

ψυχολόγοι,

κοινωνικοί λειτουργοί,

εκπαιδευτικοί,

σύμβουλοι,

και επαγγελματίες φροντίδας.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση εκπαιδευτικών ή θεραπευτικών παρεμβάσεων που στοχεύουν:

στη βελτίωση της επικοινωνίας,

στην ανάπτυξη δεξιοτήτων λήψης προοπτικής,

στην καλλιέργεια συμπόνιας,

και στη μείωση της δυσλειτουργικής προσωπικής δυσφορίας.

Περιορισμοί

Το IRI-28 αποτελεί εργαλείο αυτοαναφοράς. Οι απαντήσεις μπορεί να επηρεάζονται από:

την κοινωνικά επιθυμητή απόκριση,

την αυτοαντίληψη του συμμετέχοντα,

την επιθυμία παρουσίασης μιας θετικής κοινωνικής εικόνας,

την παρούσα συναισθηματική κατάσταση,

και τη διαφορετική κατανόηση των δηλώσεων.

Η υψηλή βαθμολογία σε μία υποκλίμακα δεν πρέπει να γενικεύεται σε όλες τις πλευρές της ενσυναίσθησης.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι:

η Φαντασιακή Εμπλοκή δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με αποτελεσματική ενσυναίσθηση στις πραγματικές σχέσεις,

και η Προσωπική Δυσφορία δεν αποτελεί αναγκαστικά θετικό ή προκοινωνικό χαρακτηριστικό.

Το εργαλείο δεν αποτελεί κλινικό διαγνωστικό μέσο και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται μεμονωμένα για την αξιολόγηση διαταραχών προσωπικότητας, αυτιστικού φάσματος ή άλλων ψυχικών καταστάσεων.

Βιβλιογραφία

Davis, M. H. (1983). Measuring individual differences in empathy: Evidence for a multidimensional approach. Journal of Personality and Social Psychology, 44(1), 113–126.

Konrath, S. H., O’Brien, E. H., & Hsing, C. (2011). Changes in dispositional empathy in American college students over time: A meta-analysis. Personality and Social Psychology Review, 15(2), 180–198.

Cliffordson, C. (2001). Parents’ judgments and students’ self-judgments of empathy: The structure of empathy and agreement of judgments based on the Interpersonal Reactivity Index. European Journal of Psychological Assessment, 17(1), 36–47.