Κλίμακα Εκτίμησης του Οικογενειακού Κλίματος [FES-90]

Περιγραφή

Η Κλίμακα Εκτίμησης του Οικογενειακού Κλίματος (Family Environment Scale – FES-90) αποτελεί ένα από τα πλέον αναγνωρισμένα ψυχομετρικά εργαλεία για την αξιολόγηση του οικογενειακού περιβάλλοντος και της ποιότητας των διαπροσωπικών σχέσεων μεταξύ των μελών της οικογένειας. Η κλίμακα αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αντιλαμβάνονται το οικογενειακό τους κλίμα και χρησιμοποιείται ευρέως στην ψυχολογική αξιολόγηση, τη συμβουλευτική, την οικογενειακή θεραπεία και την ερευνητική διαδικασία. Απευθύνεται κυρίως σε εφήβους και ενήλικες και εφαρμόζεται τόσο σε εκπαιδευτικά όσο και σε θεραπευτικά πλαίσια, ενώ έχει χρησιμοποιηθεί εκτενώς τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα.

Στόχος

Βασικός στόχος της FES-90 είναι η μέτρηση της αντίληψης των μελών της οικογένειας σχετικά με το οικογενειακό τους περιβάλλον και ειδικότερα με το κλίμα που χαρακτηρίζει τις μεταξύ τους σχέσεις. Η κλίμακα συμβάλλει στην κατανόηση της οικογενειακής λειτουργικότητας, της συνοχής, της επικοινωνίας και των αξιών που διέπουν την οικογενειακή ζωή, παρέχοντας χρήσιμες πληροφορίες για τον σχεδιασμό ψυχολογικών, συμβουλευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων.

Δομή και χαρακτηριστικά της κλίμακας

Η FES-90 αποτελείται από 90 ερωτήματα, τα οποία οργανώνονται σε δέκα υποκλίμακες. Η κλίμακα αναπτύχθηκε από τους Rudolf Moos και Bernice Moos το 1981 και διατίθεται σε τρεις διαφορετικές μορφές: την πραγματική, που αξιολογεί την αντίληψη των συμμετεχόντων για το υφιστάμενο οικογενειακό περιβάλλον, την ιδεατή, που αποτυπώνει το επιθυμητό οικογενειακό κλίμα, και την προσδοκώμενη, που αφορά τις προσδοκίες για το οικογενειακό περιβάλλον. Σύμφωνα με το παρεχόμενο υλικό, στην ελληνική προσαρμογή χρησιμοποιείται αποκλειστικά η πραγματική μορφή. Οι δέκα υποκλίμακες οργανώνονται σε τρεις βασικές διαστάσεις, οι οποίες αφορούν τις διαστάσεις σχέσεων, τις διαστάσεις προσωπικής ανάπτυξης και τις διαστάσεις διατήρησης του οικογενειακού συστήματος, αποτυπώνοντας τη συνοχή, την εκφραστικότητα, την υποστήριξη, την ανεξαρτησία, τις αξίες και τα οργανωτικά χαρακτηριστικά της οικογενειακής ζωής.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση των δεδομένων της FES-90 βασίζεται στον υπολογισμό μέσων βαθμολογιών για καθεμία από τις δέκα υποκλίμακες, επιτρέποντας τη λεπτομερή αξιολόγηση των επιμέρους χαρακτηριστικών του οικογενειακού περιβάλλοντος. Η ελληνική προσαρμογή της κλίμακας έδειξε συντελεστές συσχέτισης Pearson r μεταξύ των υποκλιμάκων που κυμαίνονται από 0,007 έως 0,57, ενώ από τους 45 υπολογισθέντες συντελεστές, οι 35 ήταν στατιστικά σημαντικοί και συμφωνούσαν με τις θεωρητικές προσδοκίες. Τα αποτελέσματα αυτά υποστηρίζουν τη δυνατότητα της κλίμακας να αποτυπώνει πολύπλευρα τη λειτουργικότητα της οικογένειας και να χρησιμοποιείται σε ερευνητικά, συμβουλευτικά και κλινικά πλαίσια.

Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Η FES-90 παρουσιάζει υψηλή φαινομενική εγκυρότητα, καθώς οι ερωτήσεις αντανακλούν με σαφήνεια τις διαστάσεις του οικογενειακού κλίματος που επιδιώκουν να αξιολογήσουν. Επιπλέον, η στατιστική συσχέτιση μεταξύ των υποκλιμάκων ενισχύει την εσωτερική συνοχή της δομής του εργαλείου, ενώ η ελληνική βιβλιογραφία παρέχει ενδείξεις εγκυρότητας μέσω εφαρμογών σε σχολικούς πληθυσμούς, όπου καταγράφηκαν συσχετίσεις με μεταβλητές όπως το άγχος, η αυτοεκτίμηση και η σχολική επίδοση. Ως προς την αξιοπιστία, οι αρχικές μελέτες των Moos και Moos σε δείγμα 1.067 ατόμων ανέφεραν τιμές Cronbach’s α από 0,61 έως 0,78. Στην ελληνική προσαρμογή παρατηρήθηκαν χαμηλότερες τιμές σε ορισμένες υποκλίμακες, όπως η Εκφραστικότητα (α=0,40) και η Επίτευξη Στόχων (α=0,45), ωστόσο η συνολική αξιοπιστία της κλίμακας κρίθηκε ικανοποιητική για ερευνητική και διαγνωστική χρήση.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση της FES-90 πραγματοποιείται μέσω τετράβαθμης κλίμακας Likert, με τις απαντήσεις να κυμαίνονται από «Συμφωνώ απόλυτα» έως «Διαφωνώ απόλυτα». Οι συμμετέχοντες αξιολογούν κατά πόσο κάθε δήλωση αντανακλά την πραγματικότητα της οικογένειάς τους. Για κάθε μία από τις δέκα υποκλίμακες υπολογίζεται ο μέσος όρος των απαντήσεων, από τον οποίο προκύπτουν επιμέρους δείκτες που περιγράφουν με ακρίβεια τις διαφορετικές πτυχές του οικογενειακού περιβάλλοντος. Οι δείκτες αυτοί μπορούν να χρησιμοποιηθούν για συγκρίσεις μεταξύ ομάδων, για τη διερεύνηση σχέσεων με άλλες ψυχολογικές μεταβλητές και για την αξιολόγηση παρεμβάσεων που στοχεύουν στη βελτίωση της οικογενειακής λειτουργικότητας.

Βιβλιογραφία

Τζέλητ, Ε. (2001). Στρες, αυτοεκτίμηση, οικογενειακό κλίμα και σχολική επίδοση των εφήβων. Μια συστημική-οικολογική προσέγγιση. Διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Πατρών.

Τζέλητ-Γιαννάτου, Ε. (2002, Οκτώβριος). Η σχέση του οικογενειακού κλίματος διαπροσωπικών σχέσεων των εφήβων με τη σχολική τους επίδοση. Πανελλήνιο Συνέδριο του Τομέα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα.

Moos, R., & Moos, B. (1981). Family Environment Scale Manual. Palo Alto, CA: Consulting Psychologists Press.