Ερωτηματολόγιο Αντανακλαστικής Λειτουργίας [RFQ-8]

Ανάλυση Κλίμακας

Το Reflective Functioning Questionnaire – Brief (RFQ-8) αποτελεί τη σύντομη μορφή αυτοαναφοράς του RFQ-54 και αναπτύχθηκε από τον Fonagy και τους συνεργάτες του το 2016 για την αξιολόγηση βασικών διαστάσεων της αναστοχαστικής λειτουργίας (reflective functioning) ή νοητικοποίησης (mentalizing). Το εργαλείο σχεδιάστηκε ώστε να αποτυπώνει ατομικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αντιλαμβάνονται και ερμηνεύουν τις ψυχικές καταστάσεις του εαυτού τους και των άλλων.

Η αναστοχαστική λειτουργία αφορά την ικανότητα κατανόησης της συμπεριφοράς με βάση υποκείμενες ψυχικές καταστάσεις, όπως σκέψεις, συναισθήματα, επιθυμίες, προθέσεις και πεποιθήσεις. Το RFQ-8 εστιάζει ιδιαίτερα σε δύο διαφορετικές δυσκολίες νοητικοποίησης: την υπερβολική αβεβαιότητα σχετικά με τις ψυχικές καταστάσεις και την υπερβολική βεβαιότητα ότι οι ψυχικές καταστάσεις είναι πλήρως γνωστές ή προβλέψιμες.

Στόχος Κλίμακας

Κύριος στόχος του RFQ-8 είναι να αξιολογήσει την ικανότητα του ατόμου να ερμηνεύει και να κατανοεί τις ψυχικές καταστάσεις τόσο του εαυτού του όσο και των άλλων.

Μέσω της κλίμακας μπορεί να διερευνηθεί ο βαθμός στον οποίο το άτομο διατηρεί μια ευέλικτη στάση απέναντι στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στις προθέσεις, αναγνωρίζοντας ότι οι εσωτερικές καταστάσεις δεν είναι πάντοτε άμεσα προσβάσιμες ή απολύτως βέβαιες.

Το RFQ-8 μπορεί επομένως να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση δυσκολιών στη νοητικοποίηση που σχετίζονται με τη συναισθηματική και διαπροσωπική λειτουργικότητα.

Δομή και Υποκλίμακες

Το RFQ-8 αποτελείται από 8 προτάσεις, στις οποίες οι συμμετέχοντες καλούνται να δηλώσουν τον βαθμό συμφωνίας τους. Οι απαντήσεις δίνονται σε επταβάθμια κλίμακα Likert, από 1 = «Διαφωνώ απόλυτα» έως 7 = «Συμφωνώ απόλυτα».

Η κλίμακα οργανώνεται σε δύο βασικές υποκλίμακες:

• RFQ-U – Uncertainty about Mental States: αξιολογεί την αβεβαιότητα σχετικά με την κατανόηση των ψυχικών καταστάσεων.
• RFQ-C – Certainty about Mental States: αξιολογεί τη βεβαιότητα που εκφράζει το άτομο σχετικά με την κατανόηση των δικών του και των ψυχικών καταστάσεων των άλλων.

Η ταυτόχρονη εξέταση των δύο διαστάσεων επιτρέπει την αποτύπωση διαφορετικών δυσλειτουργικών μορφών νοητικοποίησης.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Ανάλυση

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, η κλίμακα μπορεί να αποδώσει συνολική βαθμολογία με θεωρητικό εύρος από 8 έως 56. Υψηλότερες βαθμολογίες περιγράφονται ως ενδεικτικές μεγαλύτερης αβεβαιότητας και περιορισμένης γνώσης σχετικά με τις ψυχικές καταστάσεις.

Ωστόσο, κατά τη χρήση του RFQ-8 είναι ιδιαίτερα σημαντικό να ακολουθείται το επίσημο πρωτόκολλο ανακωδικοποίησης και βαθμολόγησης των υποκλιμάκων RFQ-U και RFQ-C, καθώς η ερμηνεία δεν βασίζεται απλώς στο άθροισμα όλων των απαντήσεων.

Οι βαθμολογίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για συγκρίσεις μεταξύ ομάδων, διερεύνηση σχέσεων με άλλες ψυχολογικές μεταβλητές και αξιολόγηση αλλαγών σε διαχρονικές ή παρεμβατικές μελέτες.

Εγκυρότητα και Αξιοπιστία

Στο διαθέσιμο υλικό αναφέρεται ότι οι υποκλίμακες παρουσίασαν ικανοποιητική εσωτερική συνέπεια, με Cronbach’s alpha περίπου 0,70. Σε επαναληπτικό έλεγχο αναφέρονται τιμές α = 0,84 για την RFQ-U και α = 0,75 για την RFQ-C.

Η κλίμακα έχει επίσης μεταφραστεί στα ελληνικά με διαδικασία αντίστροφης μετάφρασης (back-translation) και έχει προσαρμοστεί σε ελληνικό δείγμα από τους Πομίνη και Γουρνέλη. Σύμφωνα με το αρχείο, η ελληνική μορφή παρουσίασε ικανοποιητικές ενδείξεις φαινομενικής εγκυρότητας και αξιοπιστίας.

Εφαρμογές

Το RFQ-8 μπορεί να αξιοποιηθεί στην κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική, την ψυχοθεραπευτική έρευνα και την έρευνα προσωπικότητας, ιδιαίτερα σε μελέτες που αφορούν τη νοητικοποίηση και τη διαπροσωπική λειτουργικότητα.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση της σχέσης της αναστοχαστικής λειτουργίας με τη συναισθηματική ρύθμιση, την ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων, την προσκόλληση και άλλες ψυχολογικές μεταβλητές.

Λόγω της σύντομης μορφής του, το RFQ-8 είναι ιδιαίτερα κατάλληλο για ερευνητικά πρωτόκολλα που περιλαμβάνουν πολλαπλά εργαλεία μέτρησης ή για πληθυσμούς στους οποίους είναι επιθυμητή η περιορισμένη επιβάρυνση των συμμετεχόντων.

Η βαθμολογία δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται μεμονωμένα ως διαγνωστικό κριτήριο. Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων είναι προτιμότερο να πραγματοποιείται σε συνδυασμό με άλλες κλινικές ή ερευνητικές πληροφορίες και με βάση το καθιερωμένο σύστημα βαθμολόγησης της κλίμακας.

Συγγραφέας

P. Fonagy και συνεργάτες (2016).

Βιβλιογραφία

Fonagy, P., Luyten, P., Moulton-Perkins, A., Lee, Y. W., Warren, F., Howard, S., Ghinai, R., Fearon, P., & Lowyck, B. (2016). Development and validation of a self-report measure of mentalizing: The Reflective Functioning Questionnaire. PLoS ONE, 11(7), e0158678.