Κλίμακα Μέτρησης Άγχους για την Καρδιακή Λειτουργία [CAQ-10]

Περιγραφή 

Η Cardiac Anxiety Questionnaire (CAQ-18) αποτελεί ένα εξειδικευμένο ψυχομετρικό εργαλείο που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση του άγχους που σχετίζεται με τη λειτουργία της καρδιάς, γνωστού και ως Heart-Focused Anxiety (HFA). Αναπτύχθηκε από τους Eifert και συνεργάτες το 2000 με σκοπό να μετρήσει τον βαθμό στον οποίο τα άτομα εστιάζουν υπερβολικά στις καρδιακές αισθήσεις τους, ανησυχούν για πιθανή καρδιακή νόσο και τροποποιούν τη συμπεριφορά τους εξαιτίας αυτών των φόβων. Το ερωτηματολόγιο σχεδιάστηκε αρχικά με 16 προτάσεις και στη συνέχεια αναθεωρήθηκε στην τελική μορφή των 18 δηλώσεων αυτοαναφοράς.

Η CAQ-18 χρησιμοποιείται τόσο σε ασθενείς με επιβεβαιωμένη καρδιαγγειακή νόσο όσο και σε άτομα χωρίς οργανική καρδιακή πάθηση, καθώς η υπερβολική ανησυχία για τα καρδιακά συμπτώματα μπορεί να εμφανιστεί ανεξάρτητα από την ύπαρξη πραγματικής παθολογίας. Η κλίμακα αποτελεί πολύτιμο εργαλείο στην καρδιολογία, στην ψυχοκαρδιολογία, στην ψυχολογία της υγείας και στην ψυχοσωματική ιατρική.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η ανάπτυξη της CAQ-18 βασίζεται στη θεωρία του Reiss σχετικά με το άγχος απέναντι στις σωματικές αισθήσεις και ειδικότερα στον φόβο των καρδιακών συμπτωμάτων. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, ορισμένα άτομα ερμηνεύουν φυσιολογικές ή ήπιες καρδιακές αισθήσεις, όπως οι παλμοί, οι έκτακτες συστολές ή μια παροδική δυσφορία στο στήθος, ως ένδειξη σοβαρής καρδιολογικής νόσου.

Η υπερβολική αυτή εστίαση στις καρδιακές αισθήσεις δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, κατά τον οποίο η αυξημένη ανησυχία ενισχύει τη σωματική διέγερση, οδηγώντας σε ακόμη μεγαλύτερη παρακολούθηση των συμπτωμάτων και αποφυγή δραστηριοτήτων που θεωρούνται επικίνδυνες. Το αποτέλεσμα είναι η διατήρηση του άγχους, η μείωση της ποιότητας ζωής και συχνά η αυξημένη χρήση υπηρεσιών υγείας.

Το μοντέλο του Heart-Focused Anxiety θεωρεί ότι το άγχος για την καρδιά αποτελεί πολυδιάστατη κατασκευή που περιλαμβάνει γνωστικές, συναισθηματικές και συμπεριφορικές αντιδράσεις απέναντι στις καρδιακές αισθήσεις.

Δομή και χαρακτηριστικά

Η Cardiac Anxiety Questionnaire (CAQ-18) αποτελείται από 18 δηλώσεις αυτοαναφοράς, οι οποίες αξιολογούν διαφορετικές διαστάσεις του άγχους σχετικά με την καρδιακή λειτουργία. Οι ερωτήσεις διερευνούν τον βαθμό προσοχής που δίνεται στις καρδιακές αισθήσεις, τον φόβο εμφάνισης καρδιακών επεισοδίων, την ανησυχία για συμπτώματα όπως οι παλμοί ή ο πόνος στο στήθος, καθώς και τις συμπεριφορές αποφυγής που υιοθετούνται εξαιτίας αυτών των φόβων.

Οι συμμετέχοντες απαντούν χρησιμοποιώντας κλίμακα Likert, με βαθμολογία από 0 («Ποτέ») έως 4 («Πάντα»), αποτυπώνοντας τη συχνότητα εμφάνισης κάθε σκέψης ή συμπεριφοράς. Η δομή της κλίμακας επιτρέπει τόσο τον υπολογισμό συνολικής βαθμολογίας όσο και επιμέρους βαθμολογιών για τις υποκλίμακες του εργαλείου.

Η CAQ-18 είναι σύντομη, εύκολη στη συμπλήρωση και κατάλληλη τόσο για την κλινική αξιολόγηση όσο και για ερευνητικές εφαρμογές.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση των δεδομένων πραγματοποιείται μέσω του υπολογισμού της συνολικής βαθμολογίας αλλά και των επιμέρους υποκλιμάκων. Η συνολική βαθμολογία προκύπτει από τον μέσο όρο των απαντήσεων σε όλα τα στοιχεία της κλίμακας, ενώ αντίστοιχα υπολογίζονται και οι επιμέρους βαθμολογίες των υποκλιμάκων. Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν αυξημένο άγχος σχετικά με τη λειτουργία της καρδιάς και μεγαλύτερη εστίαση στα καρδιακά συμπτώματα.

Οι βαθμολογίες της CAQ-18 χρησιμοποιούνται για τη διερεύνηση της σχέσης του καρδιακού άγχους με διαταραχές άγχους, κρίσεις πανικού, άγχος υγείας, κατάθλιψη, ποιότητα ζωής, λειτουργική ικανότητα, συμμόρφωση στη θεραπεία, σωματική δραστηριότητα και καρδιαγγειακή αποκατάσταση.

Η κλίμακα αξιοποιείται επίσης στην αξιολόγηση ψυχολογικών παρεμβάσεων, όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, καθώς και σε προγράμματα δευτερογενούς πρόληψης για ασθενείς με καρδιαγγειακές παθήσεις.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Η Cardiac Anxiety Questionnaire παρουσιάζει υψηλή αξιοπιστία και ικανοποιητική εγκυρότητα σε μεγάλο αριθμό διεθνών μελετών. Η εσωτερική συνοχή αξιολογείται κυρίως μέσω του Cronbach‘s α, ενώ στις νεότερες ψυχομετρικές προσεγγίσεις συνιστάται και η χρήση του McDonald‘s ω για ακριβέστερη εκτίμηση της αξιοπιστίας των υποκλιμάκων.

Η δομική εγκυρότητα εξετάζεται μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA) και επιβεβαιώνεται με Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA). Παράλληλα, η συγκλίνουσα εγκυρότητα αξιολογείται μέσω συσχετίσεων με κλίμακες άγχους υγείας, κρίσεων πανικού, κατάθλιψης και ποιότητας ζωής.

Στην ελληνική προσαρμογή, η CAQ-18 παρουσίασε πολύ καλή εσωτερική συνοχή με Cronbach‘s α = 0,825, επιβεβαιώνοντας την αξιοπιστία της για χρήση στον ελληνικό πληθυσμό.

Σε διαπολιτισμικές εφαρμογές συνιστάται η αξιολόγηση της ισοδυναμίας μέτρησης (measurement invariance) ώστε να διασφαλίζεται η συγκρισιμότητα των αποτελεσμάτων μεταξύ διαφορετικών γλωσσικών και πολιτισμικών ομάδων.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Η συνολική βαθμολογία της CAQ-18 προκύπτει από τον υπολογισμό του μέσου όρου των απαντήσεων στις 18 δηλώσεις, ενώ οι βαθμολογίες των υποκλιμάκων υπολογίζονται με αντίστοιχο τρόπο. Υψηλότερες τιμές υποδηλώνουν εντονότερο φόβο απέναντι στις καρδιακές αισθήσεις, μεγαλύτερη επαγρύπνηση σχετικά με τη λειτουργία της καρδιάς και αυξημένες συμπεριφορές αποφυγής.

Η στατιστική επεξεργασία περιλαμβάνει περιγραφική στατιστική, υπολογισμό των συντελεστών Cronbach‘s α και McDonald‘s ω, αναλύσεις συσχέτισης Pearson ή Spearman, συγκρίσεις ομάδων μέσω Student‘s t-test, ANOVA, ANCOVA ή μη παραμετρικών δοκιμασιών, καθώς και ανάπτυξη μοντέλων Structural Equation Modeling (SEM) για τη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ καρδιακού άγχους, ψυχολογικών παραγόντων και κλινικών δεικτών.

Εφαρμογές στην κλινική πράξη και στην έρευνα

Η Cardiac Anxiety Questionnaire (CAQ-18) χρησιμοποιείται ευρέως στην καρδιολογία, στην ψυχοκαρδιολογία, στην ψυχολογία της υγείας και στην ψυχοσωματική ιατρική. Συμβάλλει στον εντοπισμό ασθενών που παρουσιάζουν υπερβολικό φόβο για τα καρδιακά συμπτώματα και διευκολύνει τη διάκριση μεταξύ οργανικής καρδιακής νόσου και ψυχολογικών παραγόντων που επηρεάζουν την αντίληψη των συμπτωμάτων.

Παράλληλα, αξιοποιείται σε ερευνητικές μελέτες που εξετάζουν την ποιότητα ζωής ασθενών με καρδιαγγειακά νοσήματα, την αποτελεσματικότητα ψυχολογικών παρεμβάσεων, τη συμμόρφωση στις θεραπευτικές οδηγίες και την πρόγνωση της καρδιακής αποκατάστασης. Η CAQ-18 αποτελεί ένα ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο για την ολοκληρωμένη αξιολόγηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ ψυχικής και καρδιαγγειακής υγείας.

Βιβλιογραφία

Eifert, G. H., Thompson, R. N., Zvolensky, M. J., Edwards, K., Frazer, N. L., Haddad, J. W., & Davig, J. (2000). The Cardiac Anxiety Questionnaire: Development and preliminary validity. Behaviour Research and Therapy, 38(10), 1039–1053.

Eifert, G. H., & Forsyth, J. P. (2005). Acceptance and Commitment Therapy for Anxiety Disorders. New Harbinger Publications.

Reiss, S. (1986). Expectancy model of fear, anxiety, and panic. Clinical Psychology Review, 6(6), 437–451.

Van Beek, M. H. C. T., Zuidersma, M., Lappenschaar, M., Pop, G., Roest, A. M., & Van Balkom, A. J. L. M. (2012). Prognostic association of cardiac anxiety with new cardiac events and mortality following myocardial infarction. Psychosomatic Medicine, 74(6), 563–569.

White, K. S., & Barlow, D. H. (2002). Panic disorder and cardiac anxiety. In D. Mostofsky (Ed.), The Handbook of Behavioral Medicine. Humana Press.