Ερωτηματολόγια Psychlops [Q-PSY-3]

Περιγραφή

Το Psychological Outcome Profiles (PSYCHLOPS) είναι ένα σύντομο, αυτοαναφορικό και εξατομικευμένο εργαλείο αξιολόγησης που έχει σχεδιαστεί για την παρακολούθηση της εξέλιξης των ατόμων κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας. Βασικός του προσανατολισμός είναι η αποτύπωση των προβλημάτων που το ίδιο το άτομο θεωρεί σημαντικότερα και η αξιολόγηση της μεταβολής τους πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την ολοκλήρωση της θεραπευτικής διαδικασίας.

Το εργαλείο αναπτύχθηκε από τους M. Ashworth, S. Robinson, E. Godfrey, M. Shepherd, C. Evans, P. Seed, H. Parmentier και A. Tylee. Στο διαθέσιμο υλικό αναφέρεται ελληνική προσαρμογή από τους Κ. Δαμασκηνίδου, Ε. Αυδή και Ν. Ματζιούνη.

Σε αντίθεση με περισσότερο τυποποιημένες ψυχομετρικές κλίμακες, το PSYCHLOPS δίνει έμφαση στην προσωπική εμπειρία του θεραπευόμενου. Το άτομο έχει τη δυνατότητα να προσδιορίσει με δικούς του όρους τα προβλήματα που το απασχολούν, γεγονός που προσδίδει στο εργαλείο έναν περισσότερο προσωποκεντρικό χαρακτήρα.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η φιλοσοφία του PSYCHLOPS βασίζεται στην αντίληψη ότι η αποτελεσματικότητα μιας ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης δεν είναι απαραίτητο να αξιολογείται αποκλειστικά μέσω προκαθορισμένων συμπτωμάτων ή διαγνωστικών κατηγοριών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αλλαγή στα προβλήματα που ο ίδιος ο θεραπευόμενος θεωρεί σημαντικά για τη ζωή και την καθημερινή του λειτουργικότητα.

Το διαθέσιμο υλικό επισημαίνει ότι η προσέγγιση του PSYCHLOPS αποφεύγει τις ψυχιατρικές κατηγοριοποιήσεις και τις διαγνωστικές «ετικέτες». Με αυτόν τον τρόπο, η αξιολόγηση επικεντρώνεται περισσότερο στην υποκειμενική εμπειρία, στις δυσκολίες, στη λειτουργικότητα και στην ευεξία του ατόμου.

Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα κατάλληλη για την αξιολόγηση θεραπευτικών αποτελεσμάτων, καθώς επιτρέπει να εξεταστεί εάν η ψυχοθεραπεία έχει επιφέρει ουσιαστική αλλαγή στα ζητήματα που αποτέλεσαν πραγματικό λόγο αναζήτησης θεραπευτικής υποστήριξης.

Δομή και χαρακτηριστικά

Το PSYCHLOPS αποτελείται από τρεις αυτοαναφορικές μορφές ερωτηματολογίου, οι οποίες αντιστοιχούν σε διαφορετικές χρονικές φάσεις της ψυχοθεραπείας: πριν από την έναρξη, κατά τη διάρκεια και μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Η δομή αυτή επιτρέπει τη διαχρονική παρακολούθηση της πορείας του θεραπευόμενου.

Στην αρχική μορφή, πριν από τη θεραπεία, αξιολογούνται τρεις βασικές διαστάσεις. Η πρώτη αφορά τα προβλήματα που απασχολούν περισσότερο το άτομο και εξετάζεται μέσω δύο ερωτήσεων. Η δεύτερη αφορά τη λειτουργικότητα και αξιολογείται με μία ερώτηση, ενώ η τρίτη αφορά την ευεξία και επίσης αξιολογείται με μία ερώτηση. Οι μορφές που χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία ακολουθούν αντίστοιχη λογική.

Ο συνδυασμός των επιμέρους βαθμολογιών επιτρέπει τη δημιουργία ενός εξατομικευμένου προφίλ δυσκολιών και μεταβολών. Παράλληλα, η ανοιχτή διατύπωση συγκεκριμένων ερωτήσεων επιτρέπει στον θεραπευόμενο να περιγράψει τις δυσκολίες του με προσωπικούς όρους.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η βασική χρήση των δεδομένων του PSYCHLOPS αφορά την αξιολόγηση της μεταβολής που πραγματοποιείται κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας. Η σύγκριση των βαθμολογιών πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία επιτρέπει να εξεταστεί εάν τα προβλήματα που προσδιόρισε ο θεραπευόμενος έχουν περιοριστεί και εάν έχουν σημειωθεί αλλαγές στη λειτουργικότητα και στην ευεξία του.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η δυνατότητα συνδυασμού ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων. Οι αριθμητικές βαθμολογίες επιτρέπουν την ποσοτική παρακολούθηση της θεραπευτικής εξέλιξης, ενώ οι προσωπικές περιγραφές των προβλημάτων παρέχουν πληροφορίες για τη φύση και το περιεχόμενο των δυσκολιών.

Το PSYCHLOPS μπορεί επομένως να χρησιμοποιηθεί τόσο σε ατομικό επίπεδο, για την παρακολούθηση της πορείας ενός θεραπευόμενου, όσο και σε ερευνητικό επίπεδο, για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας διαφορετικών ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, οι μελέτες στον αγγλόφωνο πληθυσμό έχουν παρουσιάσει στοιχεία που υποστηρίζουν τη συγκλίνουσα εγκυρότητα, τη συγχρονική εγκυρότητα και την εγκυρότητα εννοιολογικής κατασκευής του PSYCHLOPS.

Ιδιαίτερα σημαντικό χαρακτηριστικό του εργαλείου είναι η ευαισθησία στην αλλαγή, καθώς έχει σχεδιαστεί ειδικά για την παρακολούθηση των θεραπευτικών αποτελεσμάτων. Στο διαθέσιμο αρχείο αναφέρεται δείκτης ευαισθησίας στην αλλαγή ίσος με −1,53, στοιχείο που υποστηρίζει την ικανότητα του εργαλείου να αποτυπώνει μεταβολές κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας.

Έχουν επίσης πραγματοποιηθεί μελέτες αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων στον αγγλόφωνο πληθυσμό. Η συγκεκριμένη μορφή αξιοπιστίας είναι ιδιαίτερα σημαντική για ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται επανειλημμένα κατά τη θεραπευτική διαδικασία.

Λόγω του εξατομικευμένου χαρακτήρα του PSYCHLOPS, η ψυχομετρική αξιολόγησή του διαφέρει σε ορισμένα σημεία από εκείνη των συμβατικών ερωτηματολογίων που περιλαμβάνουν αποκλειστικά προκαθορισμένα στοιχεία.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Κάθε βαθμολογούμενη ερώτηση του PSYCHLOPS αξιολογείται σε εξαβάθμια κλίμακα από 0 έως 5. Η τιμή 0 αποτελεί την ελάχιστη και η τιμή 5 τη μέγιστη δυνατή βαθμολογία για κάθε αντίστοιχο στοιχείο.

Οι βαθμολογίες των διαφορετικών διαστάσεων μπορούν να συνδυαστούν για τη δημιουργία ενός συνολικού προφίλ και να συγκριθούν μεταξύ των διαφορετικών χρονικών σημείων της θεραπείας. Η ουσιαστικότερη πληροφορία δεν προκύπτει μόνο από την απόλυτη βαθμολογία αλλά κυρίως από τη μεταβολή που παρατηρείται κατά τη θεραπευτική πορεία.

Σε ερευνητικές εφαρμογές μπορούν να υπολογιστούν περιγραφικά στατιστικά μέτρα και δείκτες μεταβολής. Για τη σύγκριση βαθμολογιών πριν και μετά τη θεραπεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν κατάλληλες μέθοδοι επαναλαμβανόμενων μετρήσεων, ανάλογα με τον σχεδιασμό της έρευνας και τα χαρακτηριστικά των δεδομένων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ο υπολογισμός του μεγέθους επίδρασης (effect size) και άλλων δεικτών ευαισθησίας στην αλλαγή, καθώς ο βασικός σκοπός του εργαλείου είναι η αποτύπωση της θεραπευτικής εξέλιξης και όχι η ταξινόμηση του ατόμου σε σχέση με έναν γενικό πληθυσμό.

Κανονιστικά δεδομένα και ερμηνεία

Το PSYCHLOPS διαφοροποιείται από πολλά παραδοσιακά ψυχομετρικά εργαλεία ως προς τον τρόπο ερμηνείας των αποτελεσμάτων. Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, δεν αξιολογείται με βάση συμβατικές κανονιστικές προδιαγραφές ή καθιερωμένα πληθυσμιακά πρότυπα, καθώς σημαντικό μέρος του περιεχομένου του είναι εξατομικευμένο.

Για τον λόγο αυτό, η ερμηνεία επικεντρώνεται κυρίως στην ενδοατομική μεταβολή. Το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο η κατάσταση του συγκεκριμένου θεραπευόμενου έχει μεταβληθεί σε σχέση με την αρχική του αξιολόγηση.

Η προσέγγιση αυτή καθιστά το PSYCHLOPS ιδιαίτερα χρήσιμο σε περιπτώσεις όπου η θεραπευτική επιτυχία πρέπει να αξιολογηθεί με βάση τους προσωπικούς στόχους και τις ιδιαίτερες δυσκολίες του ατόμου και όχι αποκλειστικά μέσω γενικών ψυχοπαθολογικών δεικτών.

Εφαρμογές στην ψυχοθεραπεία και στην έρευνα

Το PSYCHLOPS μπορεί να αξιοποιηθεί για την παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας διαφορετικών μορφών ψυχοθεραπείας. Η επαναλαμβανόμενη χορήγησή του προσφέρει τη δυνατότητα συστηματικής παρακολούθησης της πορείας του θεραπευόμενου και της αλλαγής στα προβλήματα που ο ίδιος θεωρεί σημαντικότερα.

Στην κλινική πράξη μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς άλλα ψυχομετρικά εργαλεία, προσφέροντας μια περισσότερο εξατομικευμένη εικόνα της θεραπευτικής εξέλιξης. Η δυνατότητα αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν οι δυσκολίες του θεραπευόμενου δεν αποτυπώνονται επαρκώς μέσα από προκαθορισμένες διαγνωστικές κατηγορίες.

Στην επιστημονική έρευνα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε μελέτες αποτελεσματικότητας ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων, ιδιαίτερα σε ερευνητικά σχέδια πριν και μετά την παρέμβαση ή σε μελέτες με περισσότερα χρονικά σημεία αξιολόγησης.

Η ελληνική μετάφραση των τριών μορφών του ερωτηματολογίου πραγματοποιήθηκε, σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, από ομάδα μεταφραστών στην οποία συμμετείχε και άτομο εκτός των επαγγελμάτων ψυχικής υγείας, με στόχο τη χρήση κατανοητής γλώσσας και την αποφυγή υπερβολικά τεχνικών ή απρόσωπων διατυπώσεων.

Βιβλιογραφία

Ashworth, M. (2010). PSYCHLOPS (Psychological Outcome Profiles).

Ashworth, M., Robinson, S., Godfrey, E., Shepherd, M., Evans, C., Seed, P., Parmentier, H., & Tylee, A. (2005). Measuring mental health outcomes in primary care: The psychometric properties of a new patient-generated outcome measure, PSYCHLOPS (Psychological Outcome Profiles). Primary Care Mental Health, 3, 261–270.