Ερωτηματολόγια των Τύπων του Αλληλοσχετίζεσθαι Μεταξύ των Μελών μιας Οικογένειας [TFMIQ-16]

Συγγραφείς

Τα Family Members’ Interrelating Questionnaires [FMIQ-16] αναπτύχθηκαν από τους Α. Καλαϊτζάκη, J. Birtchnell και Ι. Νέστορος, οι οποίοι αναφέρονται και για την προσαρμογή του εργαλείου.

Περιγραφή

Τα Family Members’ Interrelating Questionnaires [FMIQ-16] αποτελούν ένα σύστημα ερωτηματολογίων που σχεδιάστηκε για την αξιολόγηση αρνητικών ή μη προσαρμοστικών προτύπων αλληλεπίδρασης μεταξύ των μελών μιας οικογένειας.

Το εργαλείο βασίζεται στη θεωρία του Birtchnell και ειδικότερα στο θεωρητικό πλαίσιο του διαπροσωπικού οκταγώνου. Κεντρική θέση κατέχει η διάκριση μεταξύ του τρόπου με τον οποίο ένα άτομο σχετίζεται με τους άλλους και του τρόπου με τον οποίο δύο άτομα αλληλοσχετίζονται μέσα σε μία συγκεκριμένη διαπροσωπική σχέση.

Ενώ οι «τύποι του σχετίζεσθαι» επικεντρώνονται στη συμπεριφορά και στη θέση ενός ατόμου, οι «τύποι του αλληλοσχετίζεσθαι» εξετάζουν τη δυναμική που διαμορφώνεται μεταξύ δύο ατόμων. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει τη διερεύνηση της οικογένειας όχι απλώς ως συνόλου μεμονωμένων μελών αλλά ως συστήματος αλληλεξαρτώμενων διαπροσωπικών σχέσεων.

Δομή

Το σύστημα FMIQ περιλαμβάνει 16 ερωτηματολόγια για την αξιολόγηση των αρνητικών τύπων αλληλεπίδρασης σε μία τετραμελή οικογένεια.

Τα ερωτηματολόγια αξιολογούν οκτώ διαστάσεις, οι οποίες αντιστοιχούν στις θέσεις του διαπροσωπικού οκταγώνου του Birtchnell.

Η αξιολόγηση εξετάζει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ γονέων και παιδιών και αντίστροφα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο κάθε μέλος αντιλαμβάνεται τη σχέση του με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.

Κάθε μέλος συμπληρώνει ερωτηματολόγιο που αφορά την αξιολόγηση του εαυτού του και ερωτηματολόγιο που αφορά την αξιολόγηση του άλλου μέλους. Με αυτόν τον τρόπο είναι δυνατή η διερεύνηση της οικογενειακής αλληλεπίδρασης από διαφορετικές οπτικές και η συγκριτική αποτύπωση των αντιλήψεων των μελών της οικογένειας.

Η δομή των FMIQ παρουσιάζει ομοιότητες με εκείνη των CREOQ, επιτρέποντας την αναλυτική διερεύνηση των διαπροσωπικών σχέσεων μέσα στο οικογενειακό σύστημα.

Στόχος

Βασικός στόχος των FMIQ-16 είναι η συστηματική αξιολόγηση αρνητικών προτύπων αλληλεπίδρασης και μη προσαρμοστικών σχέσεων μεταξύ των μελών μιας οικογένειας.

Μέσω της πολυδιάστατης αξιολόγησης επιδιώκεται η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο διαφορετικά μέλη σχετίζονται μεταξύ τους και του βαθμού στον οποίο εμφανίζονται συγκεκριμένα πρότυπα προβληματικής διαπροσωπικής λειτουργίας.

Η δυνατότητα συλλογής πληροφοριών τόσο για την αντίληψη του εαυτού όσο και για την αντίληψη του άλλου προσφέρει μια περισσότερο ολοκληρωμένη προσέγγιση στη μελέτη της οικογενειακής δυναμικής.

Δείγμα Ανάπτυξης και Εφαρμογής

Στο διαθέσιμο υλικό περιγράφεται μελέτη στην οποία συμμετείχαν 84 οικογένειες με ενήλικο παιδί που παρουσίαζε ψυχική διαταραχή και 80 οικογένειες ομάδας ελέγχου.

Στην πρώτη ομάδα, η πλειονότητα των ατόμων με ψυχιατρική διάγνωση παρουσίαζε ψυχωτική διαταραχή, ενώ συμμετείχαν και οι δύο γονείς. Στην ομάδα ελέγχου συμμετείχαν άτομα χωρίς την αντίστοιχη κλινική συνθήκη και οι οικογένειές τους.

Η σύγκριση των δύο ομάδων επέτρεψε τη διερεύνηση διαφορών στα πρότυπα οικογενειακού αλληλοσχετίζεσθαι και συνέβαλε στην αξιολόγηση των ψυχομετρικών χαρακτηριστικών των ερωτηματολογίων.

Βαθμολόγηση

Η βαθμολόγηση των FMIQ-16 πραγματοποιείται με διαδικασία παρόμοια με εκείνη που χρησιμοποιείται στα CREOQ.

Οι αρνητικές βαθμολογίες των γονέων και των παιδιών μπορούν να αποτυπωθούν σε αντίστοιχες γραφικές αναπαραστάσεις. Για μία τετραμελή οικογένεια μπορούν να χρησιμοποιηθούν 16 οκτάγωνα, ενώ για μία τριμελή οικογένεια 12 οκτάγωνα.

Λόγω της πολυπλοκότητας των συνδυασμών και της γραφικής παρουσίασης των αποτελεσμάτων, το αρχικό υλικό αναφέρει ότι η διαδικασία μπορεί να διευκολυνθεί με τη χρήση εξειδικευμένου λογισμικού.

Στατιστική Ανάλυση

Η στατιστική ανάλυση των FMIQ-16 μπορεί να πραγματοποιηθεί τόσο σε επίπεδο επιμέρους υποκλιμάκων όσο και σε επίπεδο συνολικών δεικτών.

Για την αξιολόγηση της εσωτερικής συνέπειας χρησιμοποιείται ο συντελεστής Cronbach’s α, ενώ η διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των οκτώ υποκλιμάκων μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω συντελεστών συσχέτισης Pearson r.

Η σταθερότητα των μετρήσεων στον χρόνο μπορεί να εξεταστεί μέσω επαναληπτικής χορήγησης του εργαλείου και σύγκρισης των βαθμολογιών μεταξύ των διαφορετικών χρονικών σημείων.

Η συγκεκριμένη πολυδιάστατη δομή παρέχει επίσης τη δυνατότητα σύγκρισης διαφορετικών οικογενειακών ομάδων και διερεύνησης των διαφορών στα πρότυπα αλληλεπίδρασης.

Αξιοπιστία

Τα διαθέσιμα δεδομένα παρουσιάζουν γενικά ικανοποιητικές ενδείξεις εσωτερικής συνέπειας, αν και οι συντελεστές διαφοροποιούνται ανάλογα με το ερωτηματολόγιο, την υποκλίμακα και την εξεταζόμενη ομάδα.

Για τα ερωτηματολόγια αυτοαξιολόγησης, οι μέσοι συντελεστές Cronbach’s α κυμάνθηκαν από 0,65 έως 0,78 στις οικογένειες με μέλος που παρουσίαζε ψυχική διαταραχή και από 0,60 έως 0,81 στις οικογένειες της ομάδας ελέγχου.

Για τα ερωτηματολόγια αξιολόγησης άλλου μέλους, οι αντίστοιχοι συντελεστές κυμάνθηκαν από 0,59 έως 0,85 στην πρώτη ομάδα και από 0,47 έως 0,82 στην ομάδα ελέγχου.

Σε επιμέρους αναλύσεις αναφέρονται συνολικοί συντελεστές αξιοπιστίας που φθάνουν έως Cronbach’s α = 0,91, ενώ οι συντελεστές αξιοπιστίας ημικλάστων κυμαίνονται σε υψηλά επίπεδα.

Τα FMIQ επαναχορηγήθηκαν επίσης σε 40 οικογένειες έπειτα από διάστημα δύο έως τριών μηνών. Δεν καταγράφηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές μεταξύ των δύο χορηγήσεων για κανένα από τα 16 ερωτηματολόγια, παρέχοντας ενδείξεις ικανοποιητικής σταθερότητας των μετρήσεων στον χρόνο.

Εγκυρότητα

Η ψυχομετρική διερεύνηση των FMIQ περιλαμβάνει στοιχεία φαινομενικής εγκυρότητας, εγκυρότητας περιεχομένου και εγκυρότητας εννοιολογικής κατασκευής.

Στο διαθέσιμο υλικό αναφέρεται ότι εξετάστηκαν οι συσχετίσεις μεταξύ των οκτώ υποκλιμάκων για καθένα από τα 16 ερωτηματολόγια τόσο στις οικογένειες με μέλος που παρουσίαζε ψυχική διαταραχή όσο και στην ομάδα ελέγχου.

Τα αποτελέσματα παρείχαν ενδείξεις υπέρ της αναμενόμενης δομής των σχέσεων μεταξύ των υποκλιμάκων, αν και η ισχύς και η στατιστική σημαντικότητα των συσχετίσεων διαφοροποιήθηκαν μεταξύ των δύο ομάδων.

Εφαρμογές

Τα Family Members’ Interrelating Questionnaires [FMIQ-16] μπορούν να αξιοποιηθούν στην έρευνα της οικογενειακής και κλινικής ψυχολογίας για τη συστηματική διερεύνηση των διαπροσωπικών σχέσεων στο εσωτερικό της οικογένειας.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του εργαλείου αποτελεί η δυνατότητα εξέτασης της αλληλεπίδρασης μεταξύ συγκεκριμένων μελών και όχι μόνο της ατομικής συμπεριφοράς καθενός από αυτά.

Η πολυπρόσωπη και πολυδιάστατη αξιολόγηση μπορεί να προσφέρει μια αναλυτικότερη εικόνα των οικογενειακών σχέσεων και να συμβάλει στη μελέτη διαφορών μεταξύ κλινικών και μη κλινικών πληθυσμών.

Παράλληλα, η επαναλαμβανόμενη χορήγηση μπορεί να αξιοποιηθεί ερευνητικά για τη μελέτη πιθανών μεταβολών στα πρότυπα οικογενειακού αλληλοσχετίζεσθαι κατά τη διάρκεια του χρόνου ή στο πλαίσιο θεραπευτικών παρεμβάσεων.

Βιβλιογραφία

Καλαϊτζάκη, Α. Ε. (2000). Η επίδραση του Συνθετικού Μοντέλου Ψυχοθεραπείας στις ενδοοικογενειακές σχέσεις ασθενών με σχιζοφρένεια παρανοϊκού τύπου και σχιζοσυναισθηματική διαταραχή. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Τμήμα Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Kalaitzaki, A. E., Birtchnell, J., & Nestoros, J. N. (2009). Interrelating within the families of young psychotherapy outpatients. Clinical Psychology & Psychotherapy, 16(3), 199–215.

Kalaitzaki, A. E., Birtchnell, J., & Nestoros, J. N. (2010). Does family interrelating change over the course of individual treatment? Clinical Psychology & Psychotherapy, 17(6), 463–481.