Εργαλείο Αυτο-αναφοράς Οικογένειας [SFI-36]

Περιγραφή

Το Self–Report Family Instrument (SFI-36) αποτελεί εργαλείο αυτοαναφοράς που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση της οικογενειακής λειτουργικότητας και της δυναμικής των σχέσεων μεταξύ των μελών μιας οικογένειας. Η αξιολόγηση πραγματοποιείται μέσα από την οπτική των ίδιων των μελών, επιτρέποντας την καταγραφή του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνονται τις σχέσεις, την επικοινωνία και τη συνολική λειτουργία του οικογενειακού συστήματος.

Το διαθέσιμο υλικό αναφέρει ότι το SFI εξετάζει πτυχές όπως η επικοινωνία, η συναισθηματική υποστήριξη και η επίλυση συγκρούσεων, καθώς και άλλους παράγοντες που επηρεάζουν τη λειτουργία και την ευημερία της οικογένειας.

Η προσέγγιση της αυτοαναφοράς έχει ιδιαίτερη αξία στην οικογενειακή έρευνα, καθώς διαφορετικά μέλη της ίδιας οικογένειας μπορεί να αντιλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο τις σχέσεις, τις δυσκολίες και τα επίπεδα υποστήριξης που χαρακτηρίζουν το οικογενειακό περιβάλλον.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Το SFI βασίζεται στην αντίληψη της οικογένειας ως δυναμικού συστήματος αλληλεξαρτώμενων σχέσεων. Η λειτουργικότητα της οικογένειας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη συμπεριφορά ενός μέλους, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη επικοινωνούν, υποστηρίζουν το ένα το άλλο, διαχειρίζονται τις διαφωνίες και οργανώνουν τις μεταξύ τους σχέσεις.

Στο πλαίσιο αυτό, η οικογενειακή λειτουργικότητα μπορεί να εξεταστεί μέσα από διαφορετικές αλλά αλληλένδετες περιοχές. Η ποιότητα της επικοινωνίας επηρεάζει την ανταλλαγή πληροφοριών και συναισθημάτων, η συναισθηματική υποστήριξη συμβάλλει στην αίσθηση ασφάλειας και σύνδεσης, ενώ η αποτελεσματική επίλυση συγκρούσεων μπορεί να περιορίζει τη χρονιότητα και την ένταση των οικογενειακών εντάσεων.

Η συστηματική αξιολόγηση αυτών των χαρακτηριστικών επιτρέπει τη δημιουργία μιας περισσότερο ολοκληρωμένης εικόνας της οικογενειακής δυναμικής.

Δομή και χαρακτηριστικά

Το SFI-36 περιλαμβάνει 36 στοιχεία αυτοαναφοράς, μέσω των οποίων εξετάζονται διαφορετικές πτυχές της λειτουργίας της οικογένειας.

Στην καθιερωμένη μορφή του, το Self-Report Family Instrument συνδέεται με το θεωρητικό πλαίσιο του Beavers Systems Model και εξετάζει ευρύτερες διαστάσεις της οικογενειακής λειτουργικότητας, όπως η οικογενειακή υγεία/ικανότητα, η σύγκρουση, η συνοχή, η ηγεσία και η συναισθηματική εκφραστικότητα.

Το διαθέσιμο αρχείο, ωστόσο, δεν παρέχει την αναλυτική κατανομή των 36 ερωτημάτων σε υποκλίμακες ούτε το ακριβές σύστημα απαντήσεων. Επομένως, για την εφαρμογή του εργαλείου πρέπει να ακολουθείται η πρωτογενής έκδοση και το αντίστοιχο εγχειρίδιο βαθμολόγησης.

Η χρήση αυτοαναφοράς επιτρέπει επίσης, όταν συμμετέχουν περισσότερα μέλη της ίδιας οικογένειας, τη σύγκριση των διαφορετικών αντιλήψεών τους για το ίδιο οικογενειακό περιβάλλον.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση του SFI-36 επικεντρώνεται στις αντιλήψεις των μελών σχετικά με διαφορετικές διαστάσεις της οικογενειακής ζωής. Μέσω των αποτελεσμάτων μπορούν να αναγνωριστούν τόσο λειτουργικά χαρακτηριστικά όσο και πιθανές δυσκολίες στις οικογενειακές σχέσεις.

Σε πρώτο επίπεδο, μπορούν να υπολογιστούν περιγραφικά στατιστικά, όπως μέσοι όροι, τυπικές αποκλίσεις και κατανομές των βαθμολογιών.

Οι βαθμολογίες μπορούν στη συνέχεια να συσχετιστούν με άλλες μεταβλητές, όπως η οικογενειακή συνοχή, η ψυχολογική ευημερία, το γονικό άγχος, η συμπεριφορά των παιδιών και των εφήβων ή η ποιότητα των σχέσεων γονέα–παιδιού.

Όταν το εργαλείο συμπληρώνεται από περισσότερα μέλη της ίδιας οικογένειας, ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέταση του βαθμού συμφωνίας ή διαφοροποίησης των αντιλήψεών τους.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Η ψυχομετρική αξιολόγηση του SFI-36 περιλαμβάνει τον έλεγχο της αξιοπιστίας και της εγκυρότητας των βαθμολογιών.

Το διαθέσιμο υλικό αναφέρει ειδικότερα την αξιολόγηση της εσωτερικής συνέπειας και της σταθερότητας των αποτελεσμάτων μέσω επαναλαμβανόμενων μετρήσεων.

Η εσωτερική συνέπεια μπορεί να διερευνηθεί μέσω του Cronbach‘s α και συμπληρωματικά μέσω του McDonald‘s ω, τόσο για τη συνολική κλίμακα όσο και για τις επιμέρους διαστάσεις, όταν αυτές χρησιμοποιούνται.

Η δομική εγκυρότητα μπορεί να εξεταστεί μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA) και Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Confirmatory Factor Analysis – CFA).

Σε περίπτωση εφαρμογής σε διαφορετικές γλωσσικές ή πολιτισμικές ομάδες είναι σημαντικό να εξετάζεται και η μετρική ισοδυναμία, ώστε να διαπιστώνεται εάν οι βαθμολογίες έχουν συγκρίσιμο νόημα μεταξύ των διαφορετικών πληθυσμών.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση του SFI-36 πραγματοποιείται σύμφωνα με την κωδικοποίηση των 36 στοιχείων και τις προβλεπόμενες υποκλίμακες της έκδοσης που χρησιμοποιείται.

Επειδή το διαθέσιμο αρχείο δεν περιλαμβάνει τις ακριβείς οδηγίες βαθμολόγησης, δεν είναι ασφαλές να καθοριστούν συγκεκριμένα αριθμητικά όρια, cut-off ή κατηγορίες οικογενειακής λειτουργικότητας χωρίς αναφορά στο επίσημο σύστημα βαθμολόγησης.

Σε επίπεδο στατιστικής επεξεργασίας, οι σχέσεις μεταξύ των βαθμολογιών του SFI-36 και άλλων συνεχών μεταβλητών μπορούν να εξεταστούν μέσω Pearson ή Spearman.

Για τη σύγκριση δύο ανεξάρτητων ομάδων μπορούν να χρησιμοποιηθούν Student’s t-test ή Mann–Whitney U, ενώ για περισσότερες ομάδες μπορούν να εφαρμοστούν ANOVA ή Kruskal–Wallis.

Σε περισσότερο σύνθετα ερευνητικά σχέδια μπορούν να χρησιμοποιηθούν πολλαπλή παλινδρόμηση, πολυεπίπεδα μοντέλα ή Δομικά Μοντέλα Εξισώσεων (Structural Equation Modeling – SEM).

Επειδή τα δεδομένα διαφορετικών μελών της ίδιας οικογένειας δεν είναι πλήρως ανεξάρτητα μεταξύ τους, σε οικογενειακές μελέτες με πολλαπλούς συμμετέχοντες ανά οικογένεια μπορεί να απαιτούνται αναλυτικές τεχνικές που λαμβάνουν υπόψη αυτή την εξάρτηση.

Βαθμονόμηση και πολιτισμική προσαρμογή

Η βαθμονόμηση του SFI-36 περιλαμβάνει την αξιολόγηση της αξιοπιστίας και της εγκυρότητας και την εξέταση της σταθερότητας των απαντήσεων σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.

Κατά τη χρήση του εργαλείου σε νέο πληθυσμό είναι σημαντικό να επανεξετάζονται η εσωτερική συνέπεια, η παραγοντική δομή και η σχέση των βαθμολογιών με άλλες μετρήσεις οικογενειακής λειτουργικότητας.

Σε μεταφρασμένες εκδόσεις απαιτείται διαδικασία γλωσσικής και πολιτισμικής προσαρμογής. Έννοιες όπως η οικογενειακή συνοχή, η ηγεσία, η συναισθηματική έκφραση και οι οικογενειακοί ρόλοι μπορεί να διαφοροποιούνται σημαντικά μεταξύ πολιτισμικών πλαισίων.

Για τον λόγο αυτό, η απλή γλωσσική μετάφραση δεν επαρκεί και είναι απαραίτητος ο ψυχομετρικός επανέλεγχος της προσαρμοσμένης έκδοσης.

Στόχος και εφαρμογές στην έρευνα

Βασικός στόχος του SFI-36 είναι η παροχή μιας σαφούς και συστηματικής εικόνας της οικογενειακής δυναμικής από την οπτική των ίδιων των μελών της οικογένειας. Μέσω της αυτοαναφοράς επιδιώκεται η αναγνώριση τόσο προβληματικών περιοχών όσο και θετικών χαρακτηριστικών της οικογενειακής λειτουργίας.

Στην οικογενειακή έρευνα, το εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μελέτη της συνοχής, της επικοινωνίας, των συγκρούσεων και της γενικότερης ποιότητας των οικογενειακών σχέσεων.

Στην αναπτυξιακή και εκπαιδευτική έρευνα μπορεί να εξεταστεί η σχέση της οικογενειακής λειτουργικότητας με την ψυχοκοινωνική προσαρμογή, τη σχολική επίδοση και τη συναισθηματική κατάσταση παιδιών και εφήβων.

Σε έρευνες παρέμβασης, το SFI-36 μπορεί να χορηγείται πριν και μετά από οικογενειακά ή συμβουλευτικά προγράμματα, ώστε να διερευνηθούν πιθανές μεταβολές στην αντιλαμβανόμενη οικογενειακή λειτουργικότητα.

Το SFI-36 δεν πρέπει να χρησιμοποιείται απομονωμένα για τη διάγνωση μιας οικογένειας ως «λειτουργικής» ή «δυσλειτουργικής». Τα αποτελέσματα αποτελούν δείκτες των αντιλήψεων των συμμετεχόντων και πρέπει να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με το ευρύτερο οικογενειακό, κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο.

Βιβλιογραφία

Beavers, W. R., Hampson, R. B., & Hulgus, Y. F. (1990). Beavers Systems Model Manual: 1990 Edition. Southwest Family Institute.

Beavers, W. R., & Hampson, R. B. (2000). The Beavers Systems Model of Family Functioning. Journal of Family Therapy, 22(2), 128–143.

Olson, D. H., & DeFrain, J. (2000). Cohesion and Adaptability in Families: Research and Theory. Family Process, 39(3), 225–235.

Το διαθέσιμο αρχείο αναφέρει επίσης βιβλιογραφική πηγή σχετική με την αξιολόγηση και παρέμβαση στην οικογενειακή λειτουργικότητα, χωρίς όμως να παρέχει πλήρως διαχωρισμένα βιβλιογραφικά στοιχεία.