Ερωτηματολόγιο Ελέγχου Αυτιστικού Φάσματος

Εισαγωγή

Το Autism Spectrum Screening Questionnaire (ASSQ-27) είναι ένα από τα πλέον αναγνωρισμένα εργαλεία προσυμπτωματικού ελέγχου για την ανίχνευση χαρακτηριστικών που σχετίζονται με τις Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) σε παιδιά και εφήβους σχολικής ηλικίας. Το ερωτηματολόγιο αποτελείται από 27 ερωτήματα και συμπληρώνεται κυρίως από γονείς ή εκπαιδευτικούς, καταγράφοντας συμπεριφορές που αφορούν την κοινωνική αλληλεπίδραση, την επικοινωνία και τα περιορισμένα ή επαναλαμβανόμενα πρότυπα συμπεριφοράς.

Το ASSQ-27 χρησιμοποιείται ευρέως σε σχολικά, κλινικά και ερευνητικά περιβάλλοντα ως εργαλείο πρώιμης ανίχνευσης παιδιών που ενδέχεται να παρουσιάζουν χαρακτηριστικά του αυτιστικού φάσματος και χρειάζονται περαιτέρω εξειδικευμένη αξιολόγηση.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Οι Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος αποτελούν νευροαναπτυξιακές διαταραχές που χαρακτηρίζονται από δυσκολίες στην κοινωνική επικοινωνία και αλληλεπίδραση, καθώς και από περιορισμένα, επαναλαμβανόμενα ενδιαφέροντα και συμπεριφορές. Η έγκαιρη αναγνώριση αυτών των χαρακτηριστικών αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την πρώιμη παρέμβαση, η οποία έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει σημαντικά τη γνωστική, κοινωνική και προσαρμοστική ανάπτυξη των παιδιών.

Το ASSQ αναπτύχθηκε αρχικά για την αναγνώριση παιδιών με σύνδρομο Asperger και αυτισμό υψηλής λειτουργικότητας. Σήμερα χρησιμοποιείται στο ευρύτερο πλαίσιο των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος, σύμφωνα με τις σύγχρονες ταξινομήσεις του DSM-5-TR και του ICD-11.

Τι αξιολογεί το ASSQ-27

Το ερωτηματολόγιο διερευνά βασικούς τομείς της λειτουργικότητας του παιδιού, όπως:

• κοινωνική αλληλεπίδραση και δημιουργία σχέσεων,
• λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία,
• κατανόηση κοινωνικών κανόνων,
• συναισθηματική αμοιβαιότητα,
• περιορισμένα ή επαναλαμβανόμενα ενδιαφέροντα,
• στερεοτυπικές συμπεριφορές,
• γνωστική και συμπεριφορική ευελιξία,
• ιδιαίτερα ενδιαφέροντα ή ασυνήθιστες συμπεριφορές.

Οι απαντήσεις δίνονται σε κλίμακα τύπου Likert, επιτρέποντας την ποσοτική εκτίμηση της συχνότητας ή της έντασης κάθε συμπεριφοράς.

Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά

Το ASSQ-27 διαθέτει ισχυρή διεθνή επιστημονική τεκμηρίωση και έχει χρησιμοποιηθεί σε μεγάλο αριθμό επιδημιολογικών και κλινικών μελετών.

Κατά την ψυχομετρική αξιολόγηση του εργαλείου εξετάζονται συνήθως:

• η εσωτερική συνοχή μέσω του δείκτη Cronbach’s α,
• η αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability),
• η εγκυρότητα κατασκευής μέσω διερευνητικής και επιβεβαιωτικής παραγοντικής ανάλυσης,
• η συγκλίνουσα εγκυρότητα με άλλες κλίμακες αξιολόγησης των ΔΑΦ,
• η διακριτή εγκυρότητα έναντι άλλων νευροαναπτυξιακών ή ψυχικών διαταραχών.

Η διερεύνηση αυτών των ψυχομετρικών ιδιοτήτων διασφαλίζει ότι το εργαλείο παρέχει αξιόπιστες και έγκυρες μετρήσεις σε διαφορετικούς πληθυσμούς.

Στατιστική ανάλυση των δεδομένων

Η επεξεργασία των αποτελεσμάτων του ASSQ-27 ξεκινά με περιγραφική στατιστική ανάλυση, όπου υπολογίζονται μέσοι όροι, τυπικές αποκλίσεις, διάμεσοι και ποσοστιαίες κατανομές για κάθε ερώτημα και για τη συνολική βαθμολογία.

Η αξιοπιστία του εργαλείου αξιολογείται μέσω του συντελεστή Cronbach’s α, ενώ η παραγοντική του δομή μπορεί να διερευνηθεί με διερευνητική (EFA) ή επιβεβαιωτική παραγοντική ανάλυση (CFA).

Σε ερευνητικά πρωτόκολλα εφαρμόζονται συχνά:

• συγκρίσεις ομάδων με t-test ή ANOVA,
• μη παραμετρικοί έλεγχοι Mann–Whitney και Kruskal–Wallis,
• συσχετίσεις Pearson ή Spearman,
• γραμμική και λογιστική παλινδρόμηση,
• μοντέλα δομικών εξισώσεων (SEM),
• αναλύσεις ROC για τον προσδιορισμό κατάλληλων ορίων διαλογής (cut-off scores).

Οι αναλύσεις αυτές επιτρέπουν τη διερεύνηση της σχέσης των αυτιστικών χαρακτηριστικών με γνωστικές, κοινωνικές, εκπαιδευτικές και ψυχολογικές μεταβλητές, καθώς και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας θεραπευτικών και εκπαιδευτικών παρεμβάσεων.

Βαθμολόγηση και ερμηνεία

Η συνολική βαθμολογία του ASSQ-27 προκύπτει από το άθροισμα των επιμέρους απαντήσεων. Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν αυξημένη πιθανότητα παρουσίας χαρακτηριστικών του αυτιστικού φάσματος και αποτελούν ένδειξη για παραπομπή σε ολοκληρωμένη διαγνωστική αξιολόγηση.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το ASSQ-27 αποτελεί εργαλείο διαλογής (screening) και όχι διαγνωστικό μέσο. Η διάγνωση των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος απαιτεί ολοκληρωμένη κλινική εκτίμηση από εξειδικευμένη διεπιστημονική ομάδα.

Εφαρμογές στην έρευνα και στην κλινική πράξη

Το ASSQ-27 χρησιμοποιείται ευρέως στην παιδοψυχιατρική, στην αναπτυξιακή παιδιατρική, στη σχολική ψυχολογία και στην ειδική αγωγή.

Αξιοποιείται για:

• τον προσυμπτωματικό έλεγχο παιδιών σχολικής ηλικίας,
• την επιλογή συμμετεχόντων σε ερευνητικές μελέτες,
• την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας εκπαιδευτικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων,
• τη διερεύνηση της συννοσηρότητας με ΔΕΠΥ, αγχώδεις διαταραχές και μαθησιακές δυσκολίες,
• επιδημιολογικές μελέτες σχετικά με τον επιπολασμό των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος.

Πλεονεκτήματα του εργαλείου

Το ASSQ-27 χαρακτηρίζεται από σύντομη διάρκεια συμπλήρωσης, εύκολη εφαρμογή και υψηλή αποδοχή από γονείς και εκπαιδευτικούς. Η δυνατότητα αξιολόγησης πολλαπλών πτυχών της κοινωνικής και συμπεριφορικής λειτουργικότητας το καθιστά ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο για τον έγκαιρο εντοπισμό παιδιών που ενδέχεται να ωφεληθούν από περαιτέρω εξειδικευμένη αξιολόγηση.

Συμπεράσματα

Το Autism Spectrum Screening Questionnaire (ASSQ-27) αποτελεί ένα αξιόπιστο και διεθνώς αναγνωρισμένο εργαλείο προσυμπτωματικού ελέγχου για την αναγνώριση χαρακτηριστικών του αυτιστικού φάσματος σε παιδιά και εφήβους. Η εφαρμογή του διευκολύνει την έγκαιρη ανίχνευση παιδιών που πιθανόν χρειάζονται περαιτέρω διαγνωστική διερεύνηση και υποστηρίζει τη λήψη αποφάσεων για πρώιμη παρέμβαση. Σε συνδυασμό με κατάλληλες ψυχομετρικές διαδικασίες και σύγχρονες στατιστικές αναλύσεις, αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για την έρευνα, την κλινική αξιολόγηση και την ειδική αγωγή.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., Text Revision; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

Ehlers, S., Gillberg, C., & Wing, L. (1999). A Screening Questionnaire for Asperger Syndrome and Other High-Functioning Autism Spectrum Disorders in School Age Children. Journal of Autism and Developmental Disorders, 29(2), 129–141.

Gillberg, C. (2021). ESSENCE: The Early Symptomatic Syndromes Eliciting Neurodevelopmental Clinical Examinations. Oxford University Press.

Kopp, S., & Gillberg, C. (1998). The Autism Spectrum Screening Questionnaire (ASSQ): Revised Extended Version. Journal of Autism and Developmental Disorders, 28(5), 395–404.

Lord, C., Brugha, T. S., Charman, T., et al. (2020). Autism spectrum disorder. Nature Reviews Disease Primers, 6, 5.

Posserud, M. B., Lundervold, A. J., & Gillberg, C. (2006). Autistic features in 8- to 12-year-old children: A population-based study of the Autism Spectrum Screening Questionnaire (ASSQ). European Child & Adolescent Psychiatry, 15(1), 24–31.