Ερωτηματολόγιο Αποδοχής και Δράσης – Στίγμα [AAQ-S-21]

Περιγραφή

Το Acceptance and Action Questionnaire – Stigma (AAQ-S-21) αποτελεί ένα εξειδικευμένο ψυχομετρικό εργαλείο αυτοαναφοράς που αναπτύχθηκε για την αξιολόγηση της ψυχολογικής ευελιξίας σε σχέση με εμπειρίες κοινωνικού στιγματισμού. Βασίζεται στις αρχές της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης (Acceptance and Commitment Therapy – ACT) και εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα διαχειρίζονται τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες που σχετίζονται με το κοινωνικό στίγμα, χωρίς αυτές να περιορίζουν τη συμπεριφορά και τη λειτουργικότητά τους.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται κυρίως σε έρευνες ψυχικής υγείας και σε κλινικά πλαίσια που αφορούν άτομα τα οποία βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό ή στιγματισμό λόγω προβλημάτων υγείας, ψυχικών διαταραχών, αναπηρίας, σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας φύλου, χρόνιας νόσου ή άλλων χαρακτηριστικών που συνοδεύονται από κοινωνικές προκαταλήψεις.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η έννοια της ψυχολογικής ευελιξίας αποτελεί τον πυρήνα της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης. Σύμφωνα με το συγκεκριμένο θεωρητικό μοντέλο, τα άτομα που είναι σε θέση να αποδέχονται δύσκολες σκέψεις και συναισθήματα χωρίς να προσπαθούν να τα αποφύγουν ή να τα καταστείλουν παρουσιάζουν καλύτερη ψυχολογική προσαρμογή και μεγαλύτερη λειτουργικότητα.

Το κοινωνικό στίγμα μπορεί να οδηγήσει σε εσωτερικευμένες αρνητικές πεποιθήσεις, αποφυγή κοινωνικών καταστάσεων, χαμηλή αυτοεκτίμηση και περιορισμό σημαντικών δραστηριοτήτων. Η ψυχολογική ευελιξία λειτουργεί ως προστατευτικός παράγοντας, επιτρέποντας στο άτομο να συνεχίσει να δρα σύμφωνα με τις προσωπικές του αξίες ακόμη και όταν βιώνει αρνητικές εμπειρίες ή κοινωνικές διακρίσεις.

Το AAQ-S-21 σχεδιάστηκε για να αξιολογήσει ακριβώς αυτή την ικανότητα αποδοχής και λειτουργικής διαχείρισης των εμπειριών που σχετίζονται με το στίγμα.

Τι αξιολογεί το εργαλείο

Το AAQ-S-21 αξιολογεί τον βαθμό στον οποίο τα άτομα αποδέχονται τις σκέψεις και τα συναισθήματα που προκαλεί ο κοινωνικός στιγματισμός χωρίς να περιορίζεται η καθημερινή τους λειτουργικότητα. Εξετάζει την τάση αποφυγής δυσάρεστων εμπειριών, τη γνωστική συγχώνευση με αρνητικές σκέψεις, τη δυνατότητα διατήρησης συμπεριφορών που είναι σύμφωνες με τις προσωπικές αξίες, την ψυχολογική προσαρμογή απέναντι στις κοινωνικές διακρίσεις και τη συνολική ψυχολογική ευελιξία.

Η αξιολόγηση αυτών των διαστάσεων επιτρέπει την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το κοινωνικό στίγμα επηρεάζει την ψυχική υγεία και τη λειτουργικότητα του ατόμου.

Τομείς εφαρμογής

Το AAQ-S-21 χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική ψυχολογία, στην ψυχολογία της υγείας, στη συμβουλευτική, στην ψυχιατρική και στην κοινωνική εργασία. Εφαρμόζεται σε έρευνες που αφορούν άτομα με HIV, ψυχικές διαταραχές, χρόνιες παθήσεις, αναπηρίες, εξαρτήσεις, παχυσαρκία, καθώς και σε πληθυσμούς που βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό ή διακρίσεις λόγω ταυτότητας φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού.

Παράλληλα, χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας θεραπευτικών παρεμβάσεων που βασίζονται στη Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης, καθώς και σε προγράμματα που στοχεύουν στη μείωση του εσωτερικευμένου στιγματισμού και στη βελτίωση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας.

Διαδικασία χορήγησης

Το ερωτηματολόγιο αποτελείται από 21 δηλώσεις αυτοαναφοράς, στις οποίες οι συμμετέχοντες καλούνται να αξιολογήσουν κατά πόσο κάθε δήλωση τους αντιπροσωπεύει χρησιμοποιώντας επταβάθμια κλίμακα τύπου Likert, από το 1 («Ποτέ αληθές») έως το 7 («Πάντα αληθές»). Η συμπλήρωση απαιτεί περίπου 8 έως 10 λεπτά, ενώ μπορεί να πραγματοποιηθεί τόσο σε έντυπη όσο και σε ηλεκτρονική μορφή.

Βαθμολόγηση

Οι απαντήσεις βαθμολογούνται σύμφωνα με τις οδηγίες του εργαλείου, λαμβάνοντας υπόψη τις ερωτήσεις που απαιτούν αντίστροφη βαθμολόγηση. Οι επιμέρους βαθμολογίες αθροίζονται ώστε να προκύψει συνολικός δείκτης ψυχολογικής ευελιξίας απέναντι στο κοινωνικό στίγμα.

Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν μεγαλύτερη ικανότητα αποδοχής των δυσάρεστων σκέψεων και συναισθημάτων που σχετίζονται με το στίγμα, καθώς και μεγαλύτερη δυνατότητα διατήρησης λειτουργικών συμπεριφορών σύμφωνα με τις προσωπικές αξίες. Αντίθετα, χαμηλότερες βαθμολογίες συνδέονται με αυξημένη ψυχολογική ακαμψία, αποφυγή εμπειριών και μεγαλύτερη επίδραση του κοινωνικού στιγματισμού στην καθημερινή ζωή.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Το AAQ-S-21 παρουσιάζει ιδιαίτερα ικανοποιημένες ψυχομετρικές ιδιότητες και έχει αξιολογηθεί μέσω της εσωτερικής συνέπειας με τον συντελεστή Cronbach’s α, της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability), της διερευνητικής και επιβεβαιωτικής παραγοντικής ανάλυσης, καθώς και της συγκλίνουσας και διακριτής εγκυρότητας μέσω της συσχέτισής του με δείκτες ψυχολογικής ευελιξίας, κατάθλιψης, άγχους, ποιότητας ζωής, αυτοσυμπόνιας και εσωτερικευμένου στιγματισμού.

Οι διαθέσιμες έρευνες δείχνουν ότι το εργαλείο αποτελεί αξιόπιστο μέσο αξιολόγησης της επίδρασης του κοινωνικού στιγματισμού στην ψυχολογική λειτουργικότητα και είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στην ανίχνευση αλλαγών μετά από θεραπευτικές παρεμβάσεις βασισμένες στην ACT.

Πλεονεκτήματα

Το AAQ-S-21 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία αξιολόγησης της ψυχολογικής ευελιξίας σε πληθυσμούς που βιώνουν κοινωνικό στίγμα. Είναι σύντομο, εύχρηστο και κατάλληλο τόσο για ερευνητικές όσο και για κλινικές εφαρμογές. Παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τους μηχανισμούς προσαρμογής απέναντι στον στιγματισμό και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων, ιδιαίτερα εκείνων που βασίζονται στις αρχές της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης.

Περιορισμοί

Το εργαλείο βασίζεται στην αυτοαναφορά και συνεπώς οι απαντήσεις ενδέχεται να επηρεάζονται από την κοινωνικά επιθυμητή συμπεριφορά ή από την προθυμία του συμμετέχοντα να αναγνωρίσει και να εκφράσει προσωπικές εμπειρίες στιγματισμού. Επιπλέον, η εμπειρία του κοινωνικού στίγματος διαφοροποιείται ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο και το είδος της κοινωνικής ομάδας στην οποία ανήκει το άτομο. Για τον λόγο αυτό, τα αποτελέσματα θα πρέπει να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με άλλες αξιολογήσεις της ψυχικής υγείας, της ποιότητας ζωής και του εσωτερικευμένου στιγματισμού.

Βιβλιογραφία

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change (2nd ed.). Guilford Press.

Levin, M. E., Luoma, J. B., & Haeger, J. A. (2015). Decoupling as a mechanism of change in mindfulness and acceptance: A review of the literature. Behavior Modification, 39(6), 870–911.

Luoma, J. B., Kohlenberg, B. S., Hayes, S. C., Bunting, K., & Rye, A. K. (2008). Reducing self-stigma in substance abuse through Acceptance and Commitment Therapy. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 76(1), 33–45.

Masuda, A., Hayes, S. C., Lillis, J., Bunting, K., Herbst, S. A., Fletcher, L. B., & McCurry, S. M. (2009). The role of psychological flexibility in the relationship between self-stigma and quality of life among individuals with mental illness. Behavior Research and Therapy, 47(8), 671–676.