Περιγραφή

Το Fatigue Questionnaire (FQ) αποτελεί ένα από τα πλέον διαδεδομένα ψυχομετρικά εργαλεία για την αξιολόγηση της σωματικής και ψυχικής κόπωσης, τόσο στον γενικό πληθυσμό όσο και σε κλινικούς πληθυσμούς. Αναπτύχθηκε από τους Chalder και συνεργάτες (1993) με σκοπό την αξιόπιστη μέτρηση της έντασης και της συχνότητας των συμπτωμάτων κόπωσης, προσφέροντας ένα σύντομο αλλά ιδιαίτερα ευαίσθητο εργαλείο για την εκτίμηση της λειτουργικής επιβάρυνσης που προκαλεί η κόπωση στην καθημερινή ζωή.

Η κόπωση αποτελεί ένα πολυδιάστατο σύμπτωμα που επηρεάζει τη σωματική λειτουργικότητα, τη γνωστική απόδοση, τη συναισθηματική κατάσταση και την κοινωνική συμμετοχή. Μπορεί να σχετίζεται με χρόνιες παθήσεις, ψυχικές διαταραχές, ογκολογικές θεραπείες, αυτοάνοσα νοσήματα, λοιμώξεις, επαγγελματική εξουθένωση ή παρατεταμένο εργασιακό και ψυχολογικό στρες.

Το Fatigue Questionnaire αξιολογεί δύο βασικές διαστάσεις:

  • Σωματική κόπωση (Physical Fatigue), η οποία αφορά τη μειωμένη ενεργητικότητα, την εξάντληση, τη δυσκολία εκτέλεσης καθημερινών δραστηριοτήτων και τη μειωμένη φυσική αντοχή.
  • Ψυχική κόπωση (Mental Fatigue), η οποία περιλαμβάνει δυσκολίες συγκέντρωσης, μειωμένη γνωστική απόδοση, δυσκολία διατήρησης της προσοχής και αίσθημα πνευματικής εξάντλησης.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική, τη νευρολογία, την ογκολογία, τη ρευματολογία, την επαγγελματική υγεία, τη δημόσια υγεία και την επιδημιολογική έρευνα, καθώς και στην αξιολόγηση ασθενών με Σύνδρομο Χρόνιας Κόπωσης (Chronic Fatigue Syndrome – CFS/ME) και άλλες χρόνιες καταστάσεις.

Ανάλυση

Η ανάλυση των δεδομένων του Fatigue Questionnaire (FQ) επιτρέπει τη λεπτομερή αξιολόγηση της έντασης της κόπωσης και της επίδρασής της στη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής του ατόμου.

Οι βαθμολογίες της κλίμακας χρησιμοποιούνται για:

  • την αξιολόγηση της συνολικής έντασης της κόπωσης,
  • τη διάκριση μεταξύ σωματικής και ψυχικής κόπωσης,
  • την εκτίμηση της λειτουργικής επίδρασης της κόπωσης στην καθημερινότητα,
  • τη διερεύνηση της σχέσης της κόπωσης με την κατάθλιψη, το άγχος, τον ύπνο, τον χρόνιο πόνο και την ποιότητα ζωής,
  • την παρακολούθηση της πορείας ασθενών κατά τη διάρκεια θεραπευτικών ή αποκαταστασιακών παρεμβάσεων,
  • την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας φαρμακευτικών, ψυχολογικών και εργονομικών παρεμβάσεων,
  • τη σύγκριση διαφορετικών κλινικών ή επαγγελματικών πληθυσμών ως προς το επίπεδο κόπωσης.

Σε ερευνητικό επίπεδο, η ανάλυση πραγματοποιείται με περιγραφική στατιστική, δείκτες αξιοπιστίας (Cronbach’s α), αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability), διερευνητική και επιβεβαιωτική παραγοντική ανάλυση (EFA/CFA), αναλύσεις συσχέτισης (Pearson ή Spearman), συγκρίσεις ομάδων (t-test, ANOVA ή MANOVA), πολυμεταβλητή γραμμική ή λογιστική παλινδρόμηση, καθώς και μοντέλα δομικών εξισώσεων (SEM) για τη διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν την εμφάνιση και τη σοβαρότητα της κόπωσης.

Στόχος

Βασικός στόχος του Fatigue Questionnaire (FQ) είναι η αξιόπιστη και έγκυρη μέτρηση της αντιλαμβανόμενης κόπωσης και η εκτίμηση της επίδρασής της στη σωματική, γνωστική και ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα του ατόμου.

Ειδικότερα, το εργαλείο αποσκοπεί:

  • στην έγκαιρη ανίχνευση συμπτωμάτων κόπωσης,
  • στη διάκριση μεταξύ σωματικής και ψυχικής εξάντλησης,
  • στην αξιολόγηση της λειτουργικής επιβάρυνσης που προκαλεί η κόπωση,
  • στην υποστήριξη της διάγνωσης και παρακολούθησης ασθενών με χρόνιες παθήσεις ή σύνδρομο χρόνιας κόπωσης,
  • στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας θεραπευτικών, ψυχολογικών και εργασιακών παρεμβάσεων,
  • στην ενίσχυση της επιστημονικής έρευνας σχετικά με τη σχέση της κόπωσης με την ψυχική υγεία, την ποιότητα ζωής, την επαγγελματική εξουθένωση και τη λειτουργική αποκατάσταση.

Η χρήση του FQ συμβάλλει στην ολοκληρωμένη κατανόηση της κόπωσης ως πολυδιάστατου βιοψυχοκοινωνικού φαινομένου και διευκολύνει την ανάπτυξη εξατομικευμένων προγραμμάτων παρέμβασης.

Βαθμονόμηση

Το Fatigue Questionnaire (FQ) αποτελείται από δηλώσεις που βαθμολογούνται συνήθως μέσω τετραβάθμιας ή πενταβάθμιας κλίμακας Likert, ανάλογα με την έκδοση του εργαλείου. Οι συμμετέχοντες αξιολογούν τη συχνότητα ή την ένταση των συμπτωμάτων κόπωσης που έχουν βιώσει κατά το πρόσφατο χρονικό διάστημα.

Οι επιμέρους βαθμολογίες υπολογίζονται για τη σωματική και την ψυχική κόπωση, ενώ μπορεί να εξαχθεί και συνολικός δείκτης κόπωσης.

  • Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν αυξημένη σωματική και ψυχική κόπωση, μεγαλύτερη λειτουργική επιβάρυνση και πιθανή επίδραση στην καθημερινή δραστηριότητα και την ποιότητα ζωής.
  • Χαμηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν φυσιολογικά επίπεδα ενεργητικότητας και περιορισμένη παρουσία συμπτωμάτων κόπωσης.

Οι ψυχομετρικές ιδιότητες του FQ έχουν τεκμηριωθεί σε μεγάλο αριθμό διεθνών μελετών, παρουσιάζοντας υψηλή εσωτερική συνοχή (Cronbach’s α, συνήθως >0,80), πολύ καλή αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability) και ισχυρή συγκλίνουσα και διακριτή εγκυρότητα. Η δομική εγκυρότητα της κλίμακας έχει επιβεβαιωθεί μέσω διερευνητικής και επιβεβαιωτικής παραγοντικής ανάλυσης (EFA/CFA), ενώ η εφαρμογή μοντέλων δομικών εξισώσεων (SEM) υποστηρίζει τη σταθερότητα της παραγοντικής δομής της σε διαφορετικούς κλινικούς και πολιτισμικούς πληθυσμούς.

Βιβλιογραφία

Chalder, T., Berelowitz, G., Pawlikowska, T., Watts, L., Wessely, S., Wright, D., & Wallace, E. P. (1993). Development of a fatigue scale. Journal of Psychosomatic Research, 37(2), 147–153.

Cella, D., Yount, S., Sorensen, M., Chartash, E., Sengupta, N., & Grober, J. (2005). The Functional Assessment of Chronic Illness Therapy Fatigue Scale (FACIT-F): Development and validation. Journal of Pain and Symptom Management, 30(2), 105–114.

Smets, E. M. A., Garssen, B., Bonke, B., & De Haes, J. C. J. M. (1995). The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI): Psychometric qualities of an instrument to assess fatigue. Journal of Psychosomatic Research, 39(3), 315–325.

Piper, B. F., Dibble, S. L., Dodd, M. J., Weiss, M. C., Slaughter, R. E., & Paul, S. M. (1998). The revised Piper Fatigue Scale: Psychometric evaluation in women with breast cancer. Oncology Nursing Forum, 25(4), 677–684.

White, P. D., Goldsmith, K. A., Johnson, A. L., et al. (2011). Comparison of adaptive pacing therapy, cognitive behaviour therapy, graded exercise therapy, and specialist medical care for chronic fatigue syndrome (PACE trial). The Lancet, 377(9768), 823–836.

Aaronson, L. S., Teel, C. S., Cassmeyer, V., et al. (1999). Defining and measuring fatigue. Image: The Journal of Nursing Scholarship, 31(1), 45–50.