Ερωτηματολόγιο Συμπεριφοράς Ασθένειας

Περιγραφή

Το Ερωτηματολόγιο Συμπεριφοράς Ασθένειας (Illness Behaviour Questionnaire – IBQ) αποτελεί ένα έγκυρο ψυχομετρικό εργαλείο που έχει σχεδιαστεί για την αξιολόγηση των γνωστικών, συναισθηματικών και συμπεριφορικών αντιδράσεων των ατόμων απέναντι στην ασθένεια και στα σωματικά συμπτώματα. Αναπτύχθηκε αρχικά από τους Pilowsky και Spence, με στόχο τη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται, ερμηνεύουν και διαχειρίζονται προβλήματα υγείας, ανεξάρτητα από τη σοβαρότητα της οργανικής νόσου.

Το IBQ εξετάζει τη συμπεριφορά ασθένειας (illness behaviour), δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο παρακολουθεί τα σωματικά του συμπτώματα, αναζητά ιατρική βοήθεια, συμμορφώνεται με τις θεραπευτικές οδηγίες και αντιμετωπίζει τις επιπτώσεις της ασθένειας στην καθημερινή ζωή. Η κλίμακα αξιολογεί διαστάσεις όπως η υπερβολική ενασχόληση με την υγεία, η ανησυχία για την ασθένεια, η πεποίθηση ότι υπάρχει σοβαρή νόσος, η αναζήτηση επιβεβαίωσης από επαγγελματίες υγείας και η επίδραση των συμπτωμάτων στη λειτουργικότητα του ατόμου.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική ψυχολογία, την ψυχοσωματική ιατρική, την ψυχιατρική, τη συμπεριφορική ιατρική και την ψυχολογία της υγείας, συμβάλλοντας στην κατανόηση των ψυχολογικών παραγόντων που επηρεάζουν την αντίληψη και τη διαχείριση της ασθένειας.

Ανάλυση και Χρήση των Δεδομένων

Η ανάλυση των δεδομένων του IBQ βασίζεται στις απαντήσεις των συμμετεχόντων σε μία σειρά δηλώσεων που αξιολογούν διαφορετικές διαστάσεις της συμπεριφοράς ασθένειας. Οι απαντήσεις βαθμολογούνται σύμφωνα με τις οδηγίες του εργαλείου και επιτρέπουν τον υπολογισμό τόσο συνολικής όσο και επιμέρους βαθμολογιών.

Τα αποτελέσματα χρησιμοποιούνται για τη διερεύνηση της σχέσης της συμπεριφοράς ασθένειας με μεταβλητές όπως το άγχος, η κατάθλιψη, η ποιότητα ζωής, η σωματοποίηση, ο χρόνιος πόνος, οι λειτουργικές σωματικές διαταραχές, η συμμόρφωση στη θεραπεία, η χρήση υπηρεσιών υγείας, η ψυχική ανθεκτικότητα και η αντίληψη της υγείας. Επιπλέον, το εργαλείο συμβάλλει στον εντοπισμό δυσλειτουργικών στάσεων απέναντι στην ασθένεια, οι οποίες ενδέχεται να επηρεάζουν αρνητικά την πορεία της θεραπείας και την καθημερινή λειτουργικότητα.

Η ψυχομετρική αξιολόγηση της κλίμακας περιλαμβάνει συνήθως τον έλεγχο της εσωτερικής συνοχής μέσω του συντελεστή Cronbach’s α, την αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability) και τη διερεύνηση της δομικής εγκυρότητας μέσω διερευνητικής ή επιβεβαιωτικής παραγοντικής ανάλυσης. Παράλληλα, εξετάζεται η συγκλίνουσα και η διακριτή εγκυρότητα μέσω σύγκρισης με άλλα εργαλεία που αξιολογούν το άγχος για την υγεία, τη σωματοποίηση και την ψυχολογική προσαρμογή στην ασθένεια.

Σκοπός

Βασικός σκοπός του Ερωτηματολογίου Συμπεριφοράς Ασθένειας (IBQ) είναι η αξιόπιστη και έγκυρη αξιολόγηση του τρόπου με τον οποίο τα άτομα αντιλαμβάνονται και διαχειρίζονται την ασθένεια και τα σωματικά συμπτώματα. Ειδικότερα, το εργαλείο αποσκοπεί:

• στην αξιολόγηση της συμπεριφοράς και των στάσεων απέναντι στην ασθένεια,
• στον εντοπισμό δυσλειτουργικών αντιλήψεων σχετικά με την υγεία και τα σωματικά συμπτώματα,
• στην εκτίμηση των παραγόντων που επηρεάζουν την αναζήτηση ιατρικής βοήθειας και τη συμμόρφωση στη θεραπεία,
• στην υποστήριξη της κλινικής αξιολόγησης και του σχεδιασμού εξατομικευμένων θεραπευτικών παρεμβάσεων,
• στη διευκόλυνση της έρευνας σχετικά με την ψυχολογία της υγείας, την ψυχοσωματική ιατρική και τη συμπεριφορά ασθένειας.

Βαθμολόγηση

Το IBQ αποτελείται από σειρά ερωτημάτων που βαθμολογούνται σύμφωνα με τις οδηγίες της εκάστοτε έκδοσης του εργαλείου. Η συνολική βαθμολογία προκύπτει από το άθροισμα των επιμέρους απαντήσεων, ενώ μπορούν να υπολογιστούν και βαθμολογίες για επιμέρους υποκλίμακες που αξιολογούν διαφορετικές πτυχές της συμπεριφοράς ασθένειας.

Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν εντονότερη ενασχόληση με την ασθένεια, μεγαλύτερη ανησυχία για τα σωματικά συμπτώματα και αυξημένη πιθανότητα δυσλειτουργικών στάσεων απέναντι στην υγεία. Αντίθετα, χαμηλότερες βαθμολογίες αντανακλούν πιο ρεαλιστική αντίληψη της κατάστασης υγείας και αποτελεσματικότερη προσαρμογή στις απαιτήσεις της ασθένειας.

Για ερευνητικές εφαρμογές, συνιστάται η αξιολόγηση των ψυχομετρικών ιδιοτήτων του εργαλείου μέσω του συντελεστή Cronbach’s α, της αξιοπιστίας επαναληπτικών μετρήσεων και της διερεύνησης της παραγοντικής του δομής.

Εφαρμογές

Το Ερωτηματολόγιο Συμπεριφοράς Ασθένειας χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική, την ψυχοσωματική ιατρική, την ψυχολογία της υγείας και τη συμπεριφορική ιατρική. Εφαρμόζεται σε μελέτες που διερευνούν τη σωματοποίηση, τον χρόνιο πόνο, τις λειτουργικές σωματικές διαταραχές, το άγχος για την υγεία, την ποιότητα ζωής, τη συμμόρφωση στη θεραπεία και τη χρήση υπηρεσιών υγείας.

Στην κλινική πράξη, το IBQ βοηθά τους επαγγελματίες υγείας να εντοπίσουν δυσλειτουργικές συμπεριφορές και πεποιθήσεις σχετικά με την ασθένεια, να σχεδιάσουν κατάλληλες ψυχολογικές ή ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις και να αξιολογήσουν την αποτελεσματικότητα των θεραπευτικών προγραμμάτων που στοχεύουν στη βελτίωση της προσαρμογής του ατόμου στη νόσο.

Βιβλιογραφία

• Pilowsky, I., & Spence, N. D. (1983). Manual for the Illness Behaviour Questionnaire (IBQ). University of Adelaide.
• Pilowsky, I. (1978). A General Classification of Abnormal Illness Behaviours. British Journal of Medical Psychology, 51, 131–137.
• Rief, W., & Broadbent, E. (2007). Explaining Medically Unexplained Symptoms: Models and Mechanisms. Psychological Bulletin, 133(5), 821–841.
• Wessely, S., Nimnuan, C., & Sharpe, M. (1997). Functional Somatic Syndromes: One or Many? The Lancet, 350(9078), 136–139.