Ερωτηματολόγιο Αντανακλαστικής Λειτουργίας [RFQ-54]

Ανάλυση Ερωτηματολογίου

Το Reflective Functioning Questionnaire (RFQ-54) είναι ένα ψυχομετρικό εργαλείο αυτοαναφοράς που αναπτύχθηκε από τον Fonagy και τους συνεργάτες του το 2016 για την αξιολόγηση της αναστοχαστικής λειτουργίας (reflective functioning) και της ικανότητας νοητικοποίησης (mentalizing). Η νοητικοποίηση αναφέρεται στην ικανότητα του ατόμου να αντιλαμβάνεται και να ερμηνεύει τη δική του συμπεριφορά και τη συμπεριφορά των άλλων με βάση υποκείμενες ψυχικές καταστάσεις, όπως σκέψεις, συναισθήματα, επιθυμίες, προθέσεις και πεποιθήσεις.

Το RFQ-54 σχεδιάστηκε ως ένα σχετικά σύντομο και εύχρηστο μέτρο αξιολόγησης της αναστοχαστικής λειτουργίας. Δεν αποσκοπεί στην πλήρη αποτύπωση όλων των διαστάσεων της νοητικοποίησης ούτε στην άμεση παρατήρηση της διαδικασίας της καθώς αυτή εκτυλίσσεται στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Αντίθετα, επικεντρώνεται κυρίως στην αναγνώριση πιθανών δυσκολιών ή ανισορροπιών που αφορούν την κατανόηση των ψυχικών καταστάσεων.

Στόχος Ερωτηματολογίου

Κύριος στόχος του RFQ-54 είναι η αξιολόγηση σοβαρών δυσκολιών ή αποκλίσεων στη νοητικοποίηση, οι οποίες μπορεί να εμφανίζονται ιδιαίτερα σε άτομα με χαρακτηριστικά οριακής διαταραχής προσωπικότητας.

Το εργαλείο διερευνά κατά πόσο το άτομο αισθάνεται υπερβολικά βέβαιο ή, αντίθετα, ιδιαίτερα αβέβαιο σχετικά με τις δικές του ψυχικές καταστάσεις και εκείνες των άλλων. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να προσφέρει πληροφορίες για τον βαθμό ευελιξίας με τον οποίο το άτομο επεξεργάζεται και ερμηνεύει τις ανθρώπινες σκέψεις, τα συναισθήματα και τις προθέσεις.

Δομή και Υποκλίμακες

Το RFQ-54 περιλαμβάνει 54 προτάσεις, στις οποίες οι συμμετέχοντες καλούνται να δηλώσουν τον βαθμό συμφωνίας τους. Οι απαντήσεις δίνονται σε επταβάθμια κλίμακα Likert, από 1 = «Διαφωνώ απόλυτα» έως 7 = «Συμφωνώ απόλυτα».

Το ερωτηματολόγιο οργανώνεται γύρω από δύο βασικές διαστάσεις:

• RFQ-U – Uncertainty about Mental States: αποτυπώνει την αβεβαιότητα σχετικά με τις ψυχικές καταστάσεις και μπορεί να αντανακλά δυσκολίες στην κατανόηση των σκέψεων, των συναισθημάτων και των προθέσεων.
• RFQ-C – Certainty about Mental States: αφορά τον βαθμό βεβαιότητας σχετικά με τις ψυχικές καταστάσεις και αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να γνωρίζει ή να ερμηνεύει τις εσωτερικές καταστάσεις του εαυτού και των άλλων.

Η παράλληλη εξέταση των δύο διαστάσεων επιτρέπει μια περισσότερο σύνθετη προσέγγιση της νοητικοποίησης, καθώς τόσο η υπερβολική αβεβαιότητα όσο και η υπερβολική βεβαιότητα μπορεί να σχετίζονται με δυσλειτουργικούς τρόπους κατανόησης των ψυχικών καταστάσεων.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Ανάλυση

Στο διαθέσιμο υλικό αναφέρεται ότι το RFQ-54 μπορεί να αποδώσει συνολική βαθμολογία από 54 έως 378. Υψηλότερες βαθμολογίες συνδέονται με μεγαλύτερη αβεβαιότητα και δυσκολία κατανόησης των ψυχικών καταστάσεων, ενώ χαμηλότερες και περισσότερο ουδέτερες αποκρίσεις συνδέονται με την αναγνώριση ότι οι ψυχικές καταστάσεις δεν είναι πάντοτε πλήρως προσβάσιμες ή προβλέψιμες.

Σε ερευνητικές εφαρμογές μπορούν να υπολογίζονται τόσο συνολικοί όσο και επιμέρους δείκτες, ανάλογα με τη μορφή και το πρωτόκολλο βαθμολόγησης που χρησιμοποιείται. Οι βαθμολογίες μπορούν να αξιοποιηθούν για συγκρίσεις μεταξύ ομάδων, διερεύνηση συσχετίσεων με άλλες ψυχολογικές μεταβλητές και αξιολόγηση μεταβολών μετά από ψυχοθεραπευτικές ή άλλες παρεμβάσεις.

Εγκυρότητα και Αξιοπιστία

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, οι υποκλίμακες του RFQ παρουσίασαν ικανοποιητική εσωτερική συνέπεια, με τιμές Cronbach’s alpha περίπου 0,70. Σε επαναληπτικό έλεγχο μετά από τρεις εβδομάδες αναφέρθηκαν τιμές α = 0,84 για την RFQ-U και α = 0,75 για την RFQ-C.

Τα αποτελέσματα αυτά υποστηρίζουν τη χρησιμότητα του εργαλείου για την αξιολόγηση διαστάσεων της αναστοχαστικής λειτουργίας, αν και η αξιοπιστία και η εγκυρότητα είναι σημαντικό να επανεξετάζονται κάθε φορά που το εργαλείο εφαρμόζεται σε διαφορετικούς πληθυσμούς ή πολιτισμικά πλαίσια.

Εφαρμογές

Το RFQ-54 μπορεί να αξιοποιηθεί στην κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική και την ψυχοθεραπευτική έρευνα, ιδιαίτερα σε μελέτες που εξετάζουν τη νοητικοποίηση, τη συναισθηματική ρύθμιση και τη διαπροσωπική λειτουργικότητα.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση της σχέσης της αναστοχαστικής λειτουργίας με χαρακτηριστικά προσωπικότητας, δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις και άλλες ψυχολογικές μεταβλητές. Ιδιαίτερη εφαρμογή έχει στη μελέτη πληθυσμών στους οποίους η ικανότητα κατανόησης των ψυχικών καταστάσεων ενδέχεται να είναι διαταραγμένη.

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων δεν θα πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά στη συνολική βαθμολογία. Συνιστάται να συνεκτιμάται το κλινικό ή ερευνητικό πλαίσιο, η συγκεκριμένη μορφή βαθμολόγησης και τα χαρακτηριστικά του πληθυσμού στον οποίο εφαρμόζεται το εργαλείο.

Συγγραφείς

P. Fonagy και συνεργάτες (2016).

Βιβλιογραφία

Fonagy, P., Luyten, P., Moulton-Perkins, A., Lee, Y. W., Warren, F., Howard, S., Ghinai, R., Fearon, P., & Lowyck, B. (2016). Development and validation of a self-report measure of mentalizing: The Reflective Functioning Questionnaire. PLoS ONE, 11(7), e0158678.