Δοκιμασία Παιχνιδιού Ρόλων [RPT-3]

Περιγραφή

Η Δοκιμασία Παιχνιδιού Ρόλων (Role-Playing Test – RPT-3) αποτελεί μία δομημένη μέθοδο συμπεριφορικής αξιολόγησης που χρησιμοποιείται για την αποτίμηση της κοινωνικής λειτουργικότητας και των κοινωνικών δεξιοτήτων, ιδιαίτερα σε άτομα με ψυχιατρικές διαταραχές που παρουσιάζουν δυσκολίες στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.

Σε αντίθεση με τα συμβατικά ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς, η RPT-3 βασίζεται στην άμεση παρατήρηση της συμπεριφοράς του εξεταζόμενου κατά τη συμμετοχή του σε προκαθορισμένες κοινωνικές καταστάσεις. Το άτομο καλείται να συμμετάσχει σε σύντομα σενάρια παιχνιδιού ρόλων, μέσα από τα οποία αξιολογούνται στοιχεία της λεκτικής και μη λεκτικής επικοινωνίας, η ικανότητα διατήρησης της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και η αποτελεσματικότητα της ανταπόκρισης σε διαφορετικές διαπροσωπικές απαιτήσεις.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση επιτρέπει την περισσότερο άμεση αξιολόγηση της κοινωνικής συμπεριφοράς, καθώς η εκτίμηση δεν βασίζεται αποκλειστικά στην υποκειμενική αντίληψη του συμμετέχοντα για τις κοινωνικές του δεξιότητες αλλά και στην παρατήρηση της πραγματικής συμπεριφοράς του μέσα σε τυποποιημένες συνθήκες.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό υπόβαθρο της RPT-3 συνδέεται με τη συμπεριφορική αξιολόγηση των κοινωνικών δεξιοτήτων (social skills) και της κοινωνικής λειτουργικότητας. Η αποτελεσματική κοινωνική αλληλεπίδραση προϋποθέτει τον συντονισμό λεκτικών και μη λεκτικών συμπεριφορών, όπως η κατάλληλη οπτική επαφή, η αυθόρμητη παραγωγή λόγου, η συναισθηματική έκφραση, η συνάφεια του περιεχομένου της επικοινωνίας και η δυνατότητα διατήρησης ενός διαλόγου.

Τα κοινωνικά ελλείμματα μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα ατόμων με ψυχιατρικές διαταραχές. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση της κοινωνικής συμπεριφοράς σε προσομοιωμένες αλλά τυποποιημένες διαπροσωπικές καταστάσεις μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για συγκεκριμένες περιοχές δυσκολίας.

Το παιχνίδι ρόλων χρησιμοποιείται στο πλαίσιο αυτό ως ελεγχόμενη προσομοίωση πραγματικών κοινωνικών καταστάσεων. Η τυποποίηση των σεναρίων και των παρεμβάσεων του εξεταστή διευκολύνει τη σύγκριση της συμπεριφοράς μεταξύ διαφορετικών εξεταζομένων και μεταξύ διαφορετικών χρονικών σημείων αξιολόγησης.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Στην περιγραφόμενη μορφή της, η RPT-3 περιλαμβάνει τρεις δοκιμασίες παιχνιδιού ρόλων, καθεμία από τις οποίες έχει διάρκεια περίπου τριών λεπτών. Πριν από την έναρξη της διαδικασίας, εξηγούνται στον εξεταζόμενο η φύση και ο σκοπός του παιχνιδιού ρόλων και παρουσιάζεται βιντεοσκοπημένο παράδειγμα, ώστε να κατανοήσει τη διαδικασία που θα ακολουθήσει.

Από τις τρεις δοκιμασίες, οι δύο αφορούν καταστάσεις γνωριμίας με νέα πρόσωπα, ενώ η τρίτη αφορά μία κατάσταση διεκδίκησης δικαιώματος. Με τον τρόπο αυτό εξετάζεται η κοινωνική συμπεριφορά τόσο σε καταστάσεις έναρξης και ανάπτυξης μιας νέας κοινωνικής αλληλεπίδρασης όσο και σε μια περισσότερο απαιτητική διαπροσωπική κατάσταση που προϋποθέτει διεκδικητική συμπεριφορά.

Οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις του εξεταστή είναι προκαθορισμένες και παραμένουν ίδιες για όλους τους συμμετέχοντες, ενισχύοντας την τυποποίηση της διαδικασίας. Ο συμμετέχων ενθαρρύνεται να μιλά όσο το δυνατόν περισσότερο, ενώ ο εξεταστής θέτει νέα ερώτηση όταν η απάντηση του εξεταζόμενου δεν υπερβαίνει τα 30 δευτερόλεπτα.

Για την ακριβέστερη αξιολόγηση της συμπεριφοράς προβλέπεται καταγραφή της δοκιμασίας, κατόπιν σχετικής άδειας του συμμετέχοντα. Η καταγραφή επιτρέπει τη μεταγενέστερη συστηματική αξιολόγηση των λεκτικών και μη λεκτικών χαρακτηριστικών της κοινωνικής συμπεριφοράς.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Η ανάλυση της RPT-3 πραγματοποιείται αρχικά ξεχωριστά για κάθε ένα από τα τρία κοινωνικά σενάρια. Η αξιολόγηση επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα παρατηρήσιμα χαρακτηριστικά της κοινωνικής συμπεριφοράς και όχι αποκλειστικά σε μια γενική εντύπωση του εξεταστή.

Οι βασικές περιοχές που αξιολογούνται είναι η οπτική επαφή, ο μη προσχεδιασμένος ή αυθόρμητος λόγος, η συμβατότητα και καταλληλότητα του περιεχομένου, η συναισθηματική έκφραση και η ικανότητα συνέχισης του διαλόγου. Οι συγκεκριμένες διαστάσεις παρέχουν πληροφορίες για διαφορετικές πτυχές της κοινωνικής επικοινωνίας και μπορούν να συμβάλουν στον εντοπισμό συγκεκριμένων κοινωνικών ελλειμμάτων.

Τα αποτελέσματα μπορούν να αναλυθούν τόσο σε επίπεδο συνολικής επίδοσης όσο και σε επίπεδο επιμέρους συμπεριφορικών χαρακτηριστικών. Η δεύτερη προσέγγιση μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν ενδιαφέρει ο προσδιορισμός των συγκεκριμένων κοινωνικών δεξιοτήτων στις οποίες εμφανίζονται μεγαλύτερες δυσκολίες.

Σε ερευνητικές εφαρμογές, οι βαθμολογίες μπορούν να συγκριθούν μεταξύ διαφορετικών κλινικών ή κοινωνικοδημογραφικών ομάδων και να εξεταστούν σε σχέση με άλλες μεταβλητές κοινωνικής και ψυχολογικής λειτουργικότητας. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν σε διαχρονικούς ή παρεμβατικούς σχεδιασμούς για την αξιολόγηση πιθανών μεταβολών στις κοινωνικές δεξιότητες.

Ψυχομετρικές Ιδιότητες

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, η αξιοπιστία της RPT-3 εξετάστηκε μέσω του συντελεστή Cronbach’s α, με αναφερόμενη τιμή α = 0,834. Η συγκεκριμένη τιμή υποδηλώνει ικανοποιητική έως υψηλή εσωτερική συνέπεια για την εφαρμογή που περιγράφεται.

Ως προς την εγκυρότητα, στο διαθέσιμο υλικό αναφέρεται ότι η πλειονότητα των στοιχείων που χρησιμοποιήθηκαν κρίθηκε έγκυρη. Δεν παρέχονται, ωστόσο, αναλυτικότεροι αριθμητικοί δείκτες για συγκεκριμένες μορφές εγκυρότητας και, επομένως, δεν είναι σκόπιμο να αποδοθούν επιπλέον ψυχομετρικές τιμές χωρίς αντίστοιχη τεκμηρίωση.

Επειδή η RPT-3 βασίζεται σε αξιολόγηση της παρατηρούμενης συμπεριφοράς από εξεταστές, ιδιαίτερη σημασία έχει και η συμφωνία μεταξύ αξιολογητών (inter-rater reliability). Σε ερευνητικές εφαρμογές είναι επομένως χρήσιμο να εξετάζεται ο βαθμός συμφωνίας μεταξύ ανεξάρτητων αξιολογητών μέσω κατάλληλων δεικτών, όπως ο Intraclass Correlation Coefficient (ICC), ανάλογα με το σύστημα βαθμολόγησης και τον σχεδιασμό της μελέτης.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Κάθε ένα από τα τρία υποθετικά κοινωνικά σενάρια βαθμολογείται αρχικά ανεξάρτητα. Η αξιολόγηση περιλαμβάνει την οπτική επαφή, τον αυθόρμητο λόγο, τη συμβατότητα του περιεχομένου της επικοινωνίας, τη συναισθηματική έκφραση και την ικανότητα συνέχισης του διαλόγου.

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, η μέγιστη δυνατή συνολική βαθμολογία που μπορεί να αποδοθεί από έναν εξεταστή είναι 36 βαθμοί. Υψηλότερη βαθμολογία υποδηλώνει καλύτερη επίδοση και αποτελεσματικότερη κοινωνική λειτουργικότητα στις αξιολογούμενες καταστάσεις.

Όταν η RPT-3 χρησιμοποιείται για ερευνητικούς σκοπούς, είναι προτιμότερο η συμπεριφορά να αξιολογείται από δύο ανεξάρτητους εξεταστές. Στην περιγραφόμενη διαδικασία, η τελική βαθμολογία μπορεί να προκύψει από τον συνδυασμό των επιμέρους βαθμολογιών που αποδίδονται από τους δύο αξιολογητές.

Η στατιστική ανάλυση μπορεί να περιλαμβάνει μέσο όρο, διάμεσο, τυπική απόκλιση και εύρος τιμών. Για τη σύγκριση διαφορετικών ομάδων μπορούν να χρησιμοποιηθούν Student’s t-test, ANOVA ή κατάλληλες μη παραμετρικές δοκιμασίες. Οι σχέσεις της κοινωνικής λειτουργικότητας με άλλες συνεχείς μεταβλητές μπορούν να εξεταστούν μέσω συντελεστών Pearson ή Spearman.

Σε μελέτες πριν και μετά από θεραπευτική ή ψυχοκοινωνική παρέμβαση μπορούν να χρησιμοποιηθούν αναλύσεις επαναλαμβανόμενων μετρήσεων ή μικτά μοντέλα για την εκτίμηση της μεταβολής της κοινωνικής επίδοσης με την πάροδο του χρόνου.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος της RPT-3 είναι η αξιολόγηση της κοινωνικής λειτουργικότητας σε άτομα που παρουσιάζουν κοινωνικά ελλείμματα, με ιδιαίτερη έμφαση σε ψυχιατρικούς πληθυσμούς. Μέσω της παρατήρησης της συμπεριφοράς σε τυποποιημένα σενάρια, το εργαλείο επιτρέπει την αποτύπωση συγκεκριμένων δυνατών σημείων και δυσκολιών στην κοινωνική επικοινωνία.

Η δοκιμασία μπορεί να αξιοποιηθεί σε κλινικές και ερευνητικές μελέτες που εξετάζουν την κοινωνική λειτουργικότητα, τις κοινωνικές δεξιότητες και την αποτελεσματικότητα ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εφαρμογή της σε πληθυσμούς στους οποίους η κοινωνική δυσλειτουργία αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό της κλινικής εικόνας.

Η δυνατότητα επαναλαμβανόμενης αξιολόγησης επιτρέπει επίσης τη χρήση της για την παρακολούθηση της εξέλιξης των κοινωνικών δεξιοτήτων μετά από προγράμματα κοινωνικής εκπαίδευσης, ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις ή άλλες μορφές αποκατάστασης.

Η RPT-3 δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αυτοτελώς ως διαγνωστικό εργαλείο ψυχιατρικών διαταραχών. Τα αποτελέσματά της αφορούν κυρίως την παρατηρούμενη κοινωνική επίδοση στις συγκεκριμένες τυποποιημένες συνθήκες και είναι προτιμότερο να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με το κλινικό ιστορικό, άλλες μετρήσεις κοινωνικής λειτουργικότητας και τη συνολική αξιολόγηση του εξεταζόμενου.

Βιβλιογραφία

Patterson, T. L., Moscona, S., McKibbin, C. L., Davidson, K., & Jeste, D. V. (2001). Social skills performance assessment among older patients with schizophrenia. Schizophrenia Research, 48(2–3), 351–360.

Nurhasanah, N., Neviyarni, S., & Effendi, Z. M. (2019). The effectiveness of group counseling with role-playing techniques to increase student empathy. International Journal of Applied Counseling and Social Sciences, 1(1), 54–61.

Γιαννακού, Μ. (2008). Θεωρία του νου στη σχιζοφρένεια (No. GRI-2008-1861). Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.