Κλίμακα Εκτίμησης των Στρατηγικών Αντιμετώπισης του Στρες [ΚΕΣΑΣ-20]

Περιγραφή του ερωτηματολογίου

Η Coping Across Situations Questionnaire (CASQ-20) αποτελεί ένα ψυχομετρικό εργαλείο που αναπτύχθηκε από τη Seiffge-Krenke με σκοπό την αξιολόγηση των στρατηγικών αντιμετώπισης του στρες που χρησιμοποιούν οι έφηβοι σε διαφορετικές καθημερινές καταστάσεις. Η κλίμακα διερευνά τον τρόπο με τον οποίο οι έφηβοι ανταποκρίνονται σε στρεσογόνες εμπειρίες που σχετίζονται με την οικογένεια, τις φιλικές σχέσεις, τις διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις και άλλες σημαντικές πτυχές της αναπτυξιακής τους πορείας. Αποτελείται από 20 προτάσεις, οι οποίες κατανέμονται σε τρεις βασικές κατηγορίες στρατηγικών αντιμετώπισης: απόσυρση-παραίτηση, ενεργητική αντιμετώπιση προβλήματος και γνωστική αντιμετώπιση προβλήματος.

Η CASQ-20 χρησιμοποιείται ευρέως στην αναπτυξιακή ψυχολογία, στην εκπαιδευτική έρευνα, στη σχολική ψυχολογία και στην παιδοψυχιατρική, καθώς επιτρέπει την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι έφηβοι διαχειρίζονται τις απαιτήσεις της καθημερινότητας και προσαρμόζονται στις προκλήσεις της εφηβικής ηλικίας.

Θεωρητικό υπόβαθρο

Η έννοια της αντιμετώπισης του στρες (coping) αποτελεί βασικό στοιχείο των θεωριών των Lazarus και Folkman, σύμφωνα με τις οποίες το άτομο αξιολογεί γνωστικά ένα στρεσογόνο γεγονός και επιλέγει στρατηγικές για τη διαχείρισή του.Κατά την εφηβεία, η ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών αντιμετώπισης είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς οι νέοι καλούνται να ανταποκριθούν σε έντονες βιολογικές, κοινωνικές και συναισθηματικές αλλαγές.

Η CASQ-20 βασίζεται στην παραδοχή ότι οι έφηβοι δεν χρησιμοποιούν μία μόνο στρατηγική αντιμετώπισης, αλλά συνδυάζουν διαφορετικές γνωστικές και συμπεριφορικές προσεγγίσεις ανάλογα με τη φύση του προβλήματος και το κοινωνικό πλαίσιο. Η αξιολόγηση αυτών των στρατηγικών συμβάλλει στην κατανόηση της ψυχολογικής προσαρμογής, της ανθεκτικότητας και της ψυχικής υγείας των εφήβων.

Δομή και χαρακτηριστικά

Η Coping Across Situations Questionnaire (CASQ-20) αποτελείται από 20 δηλώσεις, οι οποίες αξιολογούν διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης του στρες σε σημαντικούς τομείς της ζωής των εφήβων, όπως οι οικογενειακές σχέσεις, οι σχέσεις με συνομηλίκους και άλλες καθημερινές καταστάσεις. Οι ερωτήσεις οργανώνονται σε τρεις βασικές υποκλίμακες.

Η πρώτη υποκλίμακα αφορά την απόσυρση-παραίτηση, δηλαδή την αποφυγή ή εγκατάλειψη της προσπάθειας αντιμετώπισης ενός προβλήματος. Η δεύτερη αξιολογεί την ενεργητική αντιμετώπιση προβλήματος, η οποία περιλαμβάνει την άμεση αναζήτηση λύσεων και την ενεργό διαχείριση των δυσκολιών. Η τρίτη εξετάζει τη γνωστική αντιμετώπιση προβλήματος, δηλαδή τη χρήση γνωστικών στρατηγικών όπως η αναπλαισίωση, η αναζήτηση νοήματος και η γνωστική επεξεργασία των στρεσογόνων γεγονότων.

Η διάκριση αυτή επιτρέπει την ολοκληρωμένη αποτύπωση των προτύπων αντιμετώπισης του στρες κατά την εφηβική ηλικία και διευκολύνει την ανάπτυξη εξατομικευμένων παρεμβάσεων.

Ανάλυση και χρήση των δεδομένων

Η ανάλυση των δεδομένων της CASQ-20 πραγματοποιείται με τον υπολογισμό της μέσης βαθμολογίας για καθεμία από τις τρεις υποκλίμακες. Οι επιμέρους βαθμολογίες αποτυπώνουν τη συχνότητα χρήσης κάθε στρατηγικής αντιμετώπισης και επιτρέπουν τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου προφίλ αντιμετώπισης του στρες για κάθε συμμετέχοντα.

Οι βαθμολογίες μπορούν να συσχετιστούν με μεταβλητές όπως το άγχος, η κατάθλιψη, η ψυχολογική ανθεκτικότητα, η αυτοεκτίμηση, η σχολική προσαρμογή, η συναισθηματική νοημοσύνη, η κοινωνική υποστήριξη, οι οικογενειακές σχέσεις και η ποιότητα ζωής.

Η CASQ-20 χρησιμοποιείται τόσο σε επιδημιολογικές μελέτες όσο και στην αξιολόγηση προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης που στοχεύουν στην ενίσχυση των δεξιοτήτων διαχείρισης του στρες κατά την εφηβεία.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Η Coping Across Situations Questionnaire έχει χρησιμοποιηθεί σε πολλές διεθνείς μελέτες για τη διερεύνηση των στρατηγικών αντιμετώπισης του στρες στους εφήβους. Η αξιοπιστία της εξετάζεται κυρίως μέσω του Cronbach‘s α, ενώ στις σύγχρονες ψυχομετρικές αναλύσεις προτείνεται και η χρήση του McDonald‘s ω, το οποίο παρέχει συμπληρωματική εκτίμηση της εσωτερικής συνοχής.

Η δομική εγκυρότητα αξιολογείται μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA) και επιβεβαιώνεται με Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis – CFA). Παράλληλα, η συγκλίνουσα εγκυρότητα διερευνάται μέσω συσχετίσεων με άλλες κλίμακες αξιολόγησης στρατηγικών αντιμετώπισης, άγχους, ψυχολογικής ευεξίας και κοινωνικής προσαρμογής.

Στην αρχική ανάπτυξη της κλίμακας, η εγκυρότητα εξετάστηκε μέσω συσχετίσεων με διεθνώς αναγνωρισμένα εργαλεία μέτρησης, ενώ η αναφερόμενη εσωτερική συνοχή ήταν Cronbach‘s α = 0,59, γεγονός που υποδηλώνει σχετικά χαμηλή αξιοπιστία για τη συγκεκριμένη μορφή του εργαλείου και επιβάλλει προσεκτική ερμηνεία των αποτελεσμάτων.

Σε διαπολιτισμικές εφαρμογές συνιστάται η διερεύνηση της ισοδυναμίας μέτρησης (measurement invariance) ώστε να διασφαλίζεται η εγκυρότητα των συγκρίσεων μεταξύ διαφορετικών πληθυσμών.

Βαθμολόγηση και στατιστική αξιολόγηση

Η βαθμολόγηση της CASQ-20 πραγματοποιείται σε κλίμακα εννέα βαθμίδων, από 0 («Η στρατηγική δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ») έως 8 («Η στρατηγική χρησιμοποιήθηκε σε όλους τους τομείς»). Για κάθε υποκλίμακα υπολογίζεται ο μέσος όρος των επιμέρους απαντήσεων. Υψηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν συχνότερη χρήση της αντίστοιχης στρατηγικής αντιμετώπισης.

Η στατιστική ανάλυση περιλαμβάνει περιγραφική στατιστική, υπολογισμό των συντελεστών Cronbach‘s α και McDonald‘s ω, αναλύσεις συσχέτισης Pearson ή Spearman, συγκρίσεις ομάδων μέσω Student‘s t-test, ANOVA, MANOVA, καθώς και ανάπτυξη μοντέλων Structural Equation Modeling (SEM) για τη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των στρατηγικών αντιμετώπισης, της ψυχικής υγείας και της κοινωνικής προσαρμογής.

Εφαρμογές στην κλινική πράξη και στην έρευνα

Η Coping Across Situations Questionnaire (CASQ-20) χρησιμοποιείται ευρέως στην παιδοψυχιατρική, στη σχολική ψυχολογία, στην αναπτυξιακή ψυχολογία και στην εκπαιδευτική έρευνα. Αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για την αναγνώριση δυσλειτουργικών προτύπων διαχείρισης του στρες και για τον σχεδιασμό παρεμβάσεων που ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα των εφήβων.

Παράλληλα, αξιοποιείται σε μελέτες που εξετάζουν τη σχέση μεταξύ στρατηγικών αντιμετώπισης, σχολικής επίδοσης, ψυχολογικής ευημερίας, κοινωνικής υποστήριξης, οικογενειακού περιβάλλοντος και συναισθηματικής προσαρμογής. Η CASQ-20 συμβάλλει ουσιαστικά στην κατανόηση των προστατευτικών και επιβαρυντικών παραγόντων που επηρεάζουν την ψυχική υγεία των νέων.

Βιβλιογραφία

Cicognani, E. (2011). Coping strategies with minor stressors in adolescence: Relationships with social support, self-efficacy, and psychological well-being. Journal of Applied Social Psychology, 41(3), 559–578.

Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. Springer.

Seiffge-Krenke, I. (1995). Stress, Coping, and Relationships in Adolescence. Lawrence Erlbaum Associates.

Seiffge-Krenke, I., & Shulman, S. (1993). Stress, Coping and Relationships in Adolescence.

Williams, M. (2019). Finding My Superpowers: Developing a Coping Skills Method Using Art Therapy as an Intervention for Children and Adolescents with Mood Disorders.