Κλίμακα Αποκατάστασης των Hall & Baker [REHB-23]

Περιγραφή

Η Κλίμακα Αποκατάστασης των Hall & Baker (Rehabilitation Evaluation Hall and Baker – REHB-23) αποτελεί ένα εργαλείο αξιολόγησης της λειτουργικότητας και της συμπεριφοράς ατόμων με ψυχικές διαταραχές, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο σε ενδονοσοκομειακά όσο και σε εξωνοσοκομειακά πλαίσια. Βασικός σκοπός της είναι η συστηματική αποτίμηση του βαθμού λειτουργικής ανεξαρτησίας και των συμπεριφορικών δυσκολιών που μπορεί να επηρεάζουν την καθημερινή ζωή και τη διαδικασία ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης.

Η κλίμακα αναπτύχθηκε από τους Baker και Hall το 1984 και περιλαμβάνει 23 στοιχεία, τα οποία οργανώνονται σε δύο βασικά μέρη. Το πρώτο αφορά αποκλίνουσες ή προβληματικές συμπεριφορές, ενώ το δεύτερο επικεντρώνεται στη γενικότερη λειτουργικότητα του ατόμου.

Σε αντίθεση με εργαλεία αυτοαναφοράς, η REHB-23 βασίζεται στην παρατήρηση της συμπεριφοράς του ασθενούς από το νοσηλευτικό προσωπικό. Η συγκεκριμένη προσέγγιση επιτρέπει την αξιολόγηση της πραγματικής καθημερινής συμπεριφοράς και λειτουργικότητας και όχι αποκλειστικά της υποκειμενικής αντίληψης του ίδιου του εξεταζόμενου.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό πλαίσιο της REHB-23 συνδέεται με την έννοια της ψυχιατρικής και ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, όπου η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στη σοβαρότητα των ψυχιατρικών συμπτωμάτων αλλά επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο αυτά επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργία.

Η αποτελεσματική αποκατάσταση προϋποθέτει την κατανόηση τόσο των συμπεριφορών που δυσχεραίνουν την κοινωνική προσαρμογή όσο και των δεξιοτήτων που επιτρέπουν στο άτομο να λειτουργεί με μεγαλύτερη αυτονομία. Για τον λόγο αυτό, η REHB-23 συνδυάζει την αξιολόγηση αποκλινουσών συμπεριφορών με την αξιολόγηση της γενικής λειτουργικότητας.

Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει τη δημιουργία ενός ευρύτερου λειτουργικού προφίλ. Ένα άτομο μπορεί να εμφανίζει σχετικά ικανοποιητικές δεξιότητες αυτοφροντίδας αλλά ταυτόχρονα συμπεριφορές που δυσχεραίνουν την κοινωνική του ένταξη. Αντίστοιχα, η απουσία έντονης αποκλίνουσας συμπεριφοράς δεν συνεπάγεται απαραίτητα υψηλό επίπεδο καθημερινής λειτουργικότητας.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Η REHB-23 αποτελείται από 23 στοιχεία, τα οποία διαχωρίζονται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει 7 στοιχεία και αξιολογεί την αποκλίνουσα συμπεριφορά. Στο διαθέσιμο υλικό αναφέρονται ως χαρακτηριστικά παραδείγματα η λεκτική βία και το παραμιλητό.

Το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει 16 στοιχεία και επικεντρώνεται στη γενική λειτουργικότητα του ασθενούς, περιλαμβάνοντας πλευρές της καθημερινής ζωής όπως η αυτοφροντίδα.

Η συγκεκριμένη διάρθρωση επιτρέπει την παράλληλη αξιολόγηση δύο διαφορετικών αλλά αλληλένδετων διαστάσεων. Η πρώτη αποτυπώνει την παρουσία συμπεριφορών που ενδέχεται να αποτελούν εμπόδιο στην αποκατάσταση, ενώ η δεύτερη εξετάζει τις πρακτικές και λειτουργικές δυνατότητες του ατόμου.

Χορήγηση

Η REHB-23 συμπληρώνεται από νοσηλευτικό προσωπικό και η αξιολόγηση βασίζεται στην παρατήρηση του ασθενούς για χρονικό διάστημα μίας εβδομάδας.

Η περίοδος παρατήρησης επιτρέπει στον αξιολογητή να βασίσει τη βαθμολογία σε επαναλαμβανόμενα πρότυπα συμπεριφοράς και όχι σε μία μεμονωμένη στιγμή ή μία σύντομη συνέντευξη. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε πληθυσμούς στους οποίους η συμπεριφορά και η λειτουργικότητα μπορεί να μεταβάλλονται κατά τη διάρκεια της ημέρας ή ανάλογα με τις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

Για την αξιόπιστη εφαρμογή της κλίμακας είναι σημαντικό ο αξιολογητής να διαθέτει επαρκείς ευκαιρίες παρατήρησης και να εφαρμόζει με συνέπεια τα κριτήρια βαθμολόγησης.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Η ανάλυση της REHB-23 μπορεί να πραγματοποιηθεί τόσο σε επίπεδο των δύο επιμέρους μερών όσο και μέσω της συνολικής βαθμολογίας. Το πρώτο μέρος παρέχει έναν δείκτη της έκτασης των αποκλινουσών συμπεριφορών, ενώ το δεύτερο αποτυπώνει τη γενικότερη λειτουργική κατάσταση.

Η χωριστή εξέταση των δύο βαθμολογιών είναι σημαντική, επειδή παρέχει περισσότερο διαφοροποιημένες πληροφορίες από μία αποκλειστικά συνολική βαθμολογία. Έτσι, μπορεί να διαπιστωθεί εάν η συνολική δυσκολία ενός ατόμου συνδέεται κυρίως με προβληματικές συμπεριφορές, με περιορισμούς στη γενική λειτουργικότητα ή με συνδυασμό των δύο.

Σε ερευνητικές εφαρμογές μπορούν να υπολογιστούν μέσος όρος, διάμεσος, τυπική απόκλιση και εύρος τιμών για τις επιμέρους και τη συνολική βαθμολογία. Οι διαφορές μεταξύ ανεξάρτητων ομάδων μπορούν να εξεταστούν με Student’s t-test, ANOVA ή κατάλληλες μη παραμετρικές μεθόδους, ανάλογα με την κατανομή και τα χαρακτηριστικά των δεδομένων.

Οι σχέσεις της λειτουργικότητας με άλλες συνεχείς μεταβλητές μπορούν να διερευνηθούν με συντελεστές Pearson ή Spearman, ενώ σε περισσότερο σύνθετα ερευνητικά σχέδια μπορούν να εφαρμοστούν μοντέλα πολλαπλής παλινδρόμησης ή διαχρονικές αναλύσεις.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Σύμφωνα με το διαθέσιμο αρχείο, η συνολική βαθμολογία της REHB-23 μπορεί να κυμαίνεται από 5 έως 115 βαθμούς. Η κατεύθυνση της βαθμολογίας είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ερμηνεία: χαμηλότερες βαθμολογίες υποδηλώνουν καλύτερη λειτουργικότητα, ενώ υψηλότερες βαθμολογίες αντανακλούν μεγαλύτερες λειτουργικές ή συμπεριφορικές δυσκολίες.

Η βαθμολογία του πρώτου μέρους προκύπτει από το άθροισμα των βαθμών των 7 στοιχείων που αφορούν την αποκλίνουσα συμπεριφορά, ενώ η βαθμολογία του δεύτερου μέρους υπολογίζεται από το άθροισμα των 16 στοιχείων που αφορούν τη γενική λειτουργικότητα.

Επειδή η κατεύθυνση της REHB-23 είναι αντίθετη από εκείνη αρκετών άλλων εργαλείων λειτουργικότητας, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή κατά την παρουσίαση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Μια μείωση της βαθμολογίας σε διαχρονική αξιολόγηση μπορεί να αντανακλά βελτίωση της λειτουργικότητας, εφόσον έχουν διατηρηθεί οι ίδιες συνθήκες και διαδικασίες αξιολόγησης.

Το διαθέσιμο αρχείο δεν παρέχει αναλυτική αντιστοίχιση των επιμέρους επιλογών απάντησης και των αριθμητικών τιμών κάθε στοιχείου. Για την ακριβή κωδικοποίηση πρέπει επομένως να ακολουθούνται οι επίσημες οδηγίες βαθμολόγησης της έκδοσης που χρησιμοποιείται.

Εγκυρότητα

Η ψυχομετρική διερεύνηση της REHB-23 παρέχει στοιχεία σχετικά με την εγκυρότητα εννοιολογικής κατασκευής. Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, η παραγοντική ανάλυση έδειξε ικανοποιητική εγκυρότητα της εννοιολογικής κατασκευής της κλίμακας.

Η διάκριση μεταξύ αποκλίνουσας συμπεριφοράς και γενικής λειτουργικότητας είναι θεωρητικά σημαντική, καθώς επιτρέπει την αποτύπωση διαφορετικών πλευρών της διαδικασίας ψυχιατρικής αποκατάστασης.

Σε σύγχρονες εφαρμογές, η δομική εγκυρότητα μπορεί να διερευνηθεί περαιτέρω μέσω Διερευνητικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Exploratory Factor Analysis – EFA) ή Επιβεβαιωτικής Παραγοντικής Ανάλυσης (Confirmatory Factor Analysis – CFA), ιδιαίτερα όταν το εργαλείο εφαρμόζεται σε διαφορετικούς κλινικούς ή πολιτισμικούς πληθυσμούς.

Αξιοπιστία

Οι δύο επιμέρους διαστάσεις της REHB-23 παρουσιάζουν σημαντική διαφοροποίηση ως προς την εσωτερική τους συνέπεια. Για το πρώτο μέρος, το οποίο αφορά την αποκλίνουσα συμπεριφορά, αναφέρεται συντελεστής Cronbach’s α = 0,54, τιμή που υποδηλώνει χαμηλή εσωτερική συνέπεια.

Αντίθετα, για το δεύτερο μέρος, το οποίο αφορά τη γενική λειτουργικότητα, αναφέρεται Cronbach’s α = 0,92, τιμή που υποδηλώνει εξαιρετικά υψηλή εσωτερική συνέπεια.

Η σημαντική αυτή διαφοροποίηση πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία. Η χαμηλότερη εσωτερική συνέπεια της πρώτης διάστασης μπορεί να συνδέεται με το γεγονός ότι οι αποκλίνουσες συμπεριφορές αποτελούν περισσότερο ετερογενές σύνολο εκδηλώσεων και δεν εμφανίζονται απαραίτητα ταυτόχρονα στο ίδιο άτομο.

Σε κάθε νέα εφαρμογή είναι σκόπιμο να επανεκτιμάται η αξιοπιστία στο συγκεκριμένο δείγμα, μέσω του Cronbach’s α και συμπληρωματικά του McDonald’s ω, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται προσαρμοσμένη ή μεταφρασμένη έκδοση.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος της REHB-23 είναι η αξιολόγηση του επιπέδου λειτουργικότητας ατόμων με ψυχικές διαταραχές τόσο σε ενδονοσοκομειακά όσο και σε εξωνοσοκομειακά περιβάλλοντα.

Η κλίμακα μπορεί να αξιοποιηθεί στην ψυχιατρική, την κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική νοσηλευτική και ιδιαίτερα στον χώρο της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης. Η αξιολόγηση των δύο διαφορετικών διαστάσεων επιτρέπει την αναγνώριση τόσο συμπεριφορικών δυσκολιών όσο και ελλειμμάτων στην καθημερινή λειτουργικότητα.

Σε διαχρονικές μελέτες μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παρακολούθηση της πορείας ενός ασθενούς και την αξιολόγηση πιθανών μεταβολών στη λειτουργικότητα. Παράλληλα, σε μελέτες παρέμβασης μπορεί να συμβάλει στην αποτίμηση της αποτελεσματικότητας προγραμμάτων ψυχιατρικής αποκατάστασης, εκπαίδευσης δεξιοτήτων ή άλλων θεραπευτικών προσεγγίσεων.

Η REHB-23 δεν αποτελεί αυτοτελές εργαλείο ψυχιατρικής διάγνωσης. Η βαθμολογία της αφορά κυρίως συμπεριφορικές εκδηλώσεις και επίπεδα καθημερινής λειτουργικότητας και πρέπει να ερμηνεύεται σε συνδυασμό με την κλινική εικόνα, το ιστορικό και τις υπόλοιπες πληροφορίες της ψυχοκοινωνικής αξιολόγησης.

Βιβλιογραφία

Anzai, N., Yoneda, S., Kumagai, N., Nakamura, Y., Ikebuchi, E., & Liberman, R. P. (2002). Rehab Rounds: Training persons with schizophrenia in illness self-management: A randomized controlled trial in Japan. Psychiatric Services, 53(5), 545–547.

Baker, R. D., & Hall, J. N. (1984). REHAB: Rehabilitation Evaluation Hall and Baker. Aberdeen: Vine Publishing.

Baker, R., & Hall, J. N. (1988). REHAB: A new assessment instrument for chronic psychiatric patients. Schizophrenia Bulletin, 14(1), 97–111.

Pinto, J. O., Dores, A. R., Geraldo, A., Peixoto, B., & Barbosa, F. (2020). Sensory stimulation programs in dementia: A systematic review of methods and effectiveness. Expert Review of Neurotherapeutics, 20(12), 1229–1247.

Zissi, A., & Barry, M. (1997). Using the REHAB scale in a Greek context. International Journal of Rehabilitation Research, 20, 183–188.