Δοκιμασία Ταξινόμησης Καρτών του Wisconsin [WCST-128]

Περιγραφή

Η Wisconsin Card Sorting Test (WCST-128) είναι μια ευρέως χρησιμοποιούμενη νευροψυχολογική δοκιμασία αξιολόγησης των εκτελεστικών λειτουργιών. Εξετάζει κυρίως τον σχηματισμό εννοιών, την αφαιρετική σκέψη, τη γνωστική ευελιξία, την επίλυση προβλημάτων και την ικανότητα τροποποίησης της συμπεριφοράς βάσει ανατροφοδότησης.

Η δοκιμασία αναπτύχθηκε αρχικά από τους Grant και Berg το 1948 και στη συνέχεια τυποποιήθηκε από τον Heaton και τους συνεργάτες του. Η πλήρης έκδοση περιλαμβάνει δύο πανομοιότυπες σειρές των 64 καρτών, δηλαδή συνολικά 128 κάρτες απόκρισης, καθώς και τέσσερις κάρτες αναφοράς.

Σκοπός

Σκοπός της WCST-128 είναι να αξιολογήσει την ικανότητα του εξεταζομένου να ανακαλύπτει έναν κανόνα ταξινόμησης, να τον εφαρμόζει με συνέπεια και να τον εγκαταλείπει όταν η ανατροφοδότηση δείχνει ότι δεν είναι πλέον σωστός.

Η δοκιμασία χρησιμοποιείται στο πλαίσιο της νευροψυχολογικής διερεύνησης επίκτητων εγκεφαλικών βλαβών, νευροεκφυλιστικών παθήσεων, σχιζοφρένειας, διαταραχής ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας και άλλων καταστάσεων που ενδέχεται να επηρεάζουν τις εκτελεστικές λειτουργίες.

Η WCST-128 δεν αποτελεί αυτοτελές διαγνωστικό εργαλείο και δεν είναι ειδική για βλάβες του μετωπιαίου λοβού. Η χορήγηση και η ερμηνεία της πρέπει να πραγματοποιούνται από κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία.

Διαδικασία χορήγησης

Μπροστά στον εξεταζόμενο τοποθετούνται τέσσερις κάρτες αναφοράς, οι οποίες διαφέρουν ως προς τρία χαρακτηριστικά: το χρώμα, το σχήμα και τον αριθμό των συμβόλων. Ο εξεταζόμενος καλείται να αντιστοιχίσει διαδοχικά κάθε κάρτα απόκρισης σε μία από τις κάρτες αναφοράς.

Ο κανόνας ταξινόμησης δεν αποκαλύπτεται. Μετά από κάθε επιλογή παρέχεται μόνο η ανατροφοδότηση «σωστό» ή «λάθος». Ο εξεταζόμενος πρέπει να χρησιμοποιήσει την ανατροφοδότηση για να ανακαλύψει τον ισχύοντα κανόνα.

Μετά από δέκα διαδοχικές σωστές απαντήσεις, ο κανόνας αλλάζει χωρίς προειδοποίηση. Η τυπική ακολουθία είναι χρώμα–σχήμα–αριθμός και επαναλαμβάνεται μία δεύτερη φορά. Η δοκιμασία ολοκληρώνεται όταν επιτευχθούν έξι κατηγορίες ή όταν χρησιμοποιηθούν και οι 128 κάρτες.

Ο συνήθης χρόνος χορήγησης είναι περίπου 20–30 λεπτά, αλλά μπορεί να διαφοροποιείται ανάλογα με την ηλικία, τη γνωστική κατάσταση και την επίδοση του εξεταζομένου.

Βαθμολόγηση

Η WCST-128 δεν παρέχει μία μόνο συνολική βαθμολογία. Η αξιολόγηση βασίζεται σε πολλαπλούς δείκτες, οι κυριότεροι από τους οποίους είναι ο συνολικός αριθμός σωστών απαντήσεων και λαθών, το ποσοστό συνολικών λαθών, οι ολοκληρωμένες κατηγορίες, οι προσπάθειες για την ολοκλήρωση της πρώτης κατηγορίας, οι αποκρίσεις εννοιολογικού επιπέδου, τα μη εμμένοντα λάθη και οι αποτυχίες διατήρησης του κανόνα.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι εμμένουσες αποκρίσεις και τα εμμένοντα λάθη. Τα εμμένοντα λάθη εμφανίζονται όταν ο εξεταζόμενος εξακολουθεί να εφαρμόζει έναν προηγούμενο ή αναποτελεσματικό κανόνα παρά την αρνητική ανατροφοδότηση. Δεν πρέπει να αποδίδονται ως «πεσσιμιστικά λάθη».

Ο δείκτης Learning to Learn εξετάζει τη μεταβολή της εννοιολογικής αποτελεσματικότητας κατά τη διαδοχική ολοκλήρωση των κατηγοριών. Δεν μπορεί να υπολογιστεί όταν δεν έχουν ολοκληρωθεί αρκετές κατηγορίες.

Ερμηνεία αποτελεσμάτων

Υψηλός αριθμός εμμενόντων λαθών μπορεί να υποδηλώνει δυσκολία αλλαγής νοητικού συνόλου και προσαρμογής σε νέες απαιτήσεις. Μικρός αριθμός ολοκληρωμένων κατηγοριών μπορεί να σχετίζεται με δυσκολίες αφαιρετικής σκέψης, σχηματισμού εννοιών ή αποτελεσματικής αξιοποίησης της ανατροφοδότησης.

Οι αποτυχίες διατήρησης του κανόνα μπορεί να συνδέονται με αστάθεια της προσοχής ή δυσκολία διατήρησης μιας επιτυχημένης στρατηγικής. Πολλές προσπάθειες μέχρι την πρώτη κατηγορία μπορεί να αντανακλούν δυσκολία στην αρχική αναγνώριση της αρχής ταξινόμησης.

Η ερμηνεία πρέπει να βασίζεται σε τυποποιημένες και, όπου διατίθενται, δημογραφικά διορθωμένες βαθμολογίες. Παράγοντες όπως η ηλικία, η εκπαίδευση, η πολιτισμική εμπειρία, η γλωσσική κατανόηση, η προσοχή, η εργαζόμενη μνήμη και η παρακίνηση μπορούν να επηρεάσουν την επίδοση.

Στατιστική ανάλυση

Σε ερευνητικές εφαρμογές μπορούν να αναλυθούν τόσο οι ακατέργαστες βαθμολογίες όσο και τα ποσοστά των διαφορετικών τύπων λαθών. Τα ποσοστά είναι ιδιαίτερα χρήσιμα όταν οι συμμετέχοντες ολοκληρώνουν διαφορετικό αριθμό προσπαθειών.

Η ανάλυση μπορεί να περιλαμβάνει συγκρίσεις μεταξύ κλινικών και μη κλινικών ομάδων, συσχετίσεις με άλλες γνωστικές μεταβλητές και αξιολόγηση μεταβολών μετά από θεραπευτικές ή αποκαταστασιακές παρεμβάσεις. Πρέπει να δηλώνεται με σαφήνεια η έκδοση και το σύστημα βαθμολόγησης που χρησιμοποιήθηκαν.

Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Η WCST διαθέτει εκτεταμένη ερευνητική τεκμηρίωση ως μέτρο γνωστικής ευελιξίας, σχηματισμού εννοιών και προσαρμογής στην ανατροφοδότηση. Μελέτες νευροαπεικόνισης δείχνουν ότι η εκτέλεσή της ενεργοποιεί δίκτυα που περιλαμβάνουν προμετωπιαίες και άλλες φλοιώδεις και υποφλοιώδεις περιοχές.

Η αξιοπιστία διαφοροποιείται σημαντικά ανάλογα με τον δείκτη, τον πληθυσμό και το χρονικό διάστημα μεταξύ των μετρήσεων. Για τον λόγο αυτό δεν είναι ορθό να αποδίδεται ένας μοναδικός συντελεστής αξιοπιστίας σε ολόκληρη τη δοκιμασία.

Οι επαναληπτικές μετρήσεις επηρεάζονται από την εξοικείωση και τη μάθηση. Επομένως, η βελτίωση της επίδοσης δεν αποδεικνύει πάντοτε πραγματική μεταβολή των εκτελεστικών λειτουργιών.

Περιορισμοί

Η WCST-128 δεν είναι ειδική για μία μόνο εγκεφαλική περιοχή ή διαγνωστική κατηγορία. Η χαμηλή επίδοση μπορεί να επηρεάζεται από γενικότερες δυσκολίες προσοχής, μνήμης, ταχύτητας επεξεργασίας, κατανόησης ή παρακίνησης.

Οι αναφερόμενες τιμές ευαισθησίας, μεγέθους επίδρασης ή συσχέτισης με άλλες δοκιμασίες δεν μπορούν να γενικεύονται σε όλους τους πληθυσμούς. Εξαρτώνται από το δείγμα, τη διαγνωστική ομάδα, την έκδοση της WCST και τη μεθοδολογία κάθε μελέτης.

Τα αποτελέσματα πρέπει να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με το κλινικό ιστορικό, τη συμπεριφορική παρατήρηση και άλλες νευροψυχολογικές δοκιμασίες.

Βιβλιογραφία

Berg, E. A. (1948). A simple objective technique for measuring flexibility in thinking. The Journal of General Psychology, 39(1), 15–22.

Grant, D. A., & Berg, E. A. (1948). A behavioral analysis of degree of reinforcement and ease of shifting to new responses in a Weigl-type card-sorting problem. Journal of Experimental Psychology, 38(4), 404–411.

Heaton, R. K. (1981). Wisconsin Card Sorting Test manual. Psychological Assessment Resources.

Heaton, R. K., Chelune, G. J., Talley, J. L., Kay, G. G., & Curtiss, G. (1993). Wisconsin Card Sorting Test manual: Revised and expanded. Psychological Assessment Resources.

Kopp, B., Lange, F., & Steinke, A. (2021). The reliability of the Wisconsin Card Sorting Test in clinical practice. Assessment, 28(1), 248–263.

Miles, S., Howlett, C. A., Berryman, C., Nedeljkovic, M., Moseley, G. L., & Phillipou, A. (2021). Considerations for using the Wisconsin Card Sorting Test to assess cognitive flexibility. Behavior Research Methods, 53, 2083–2091.