Κλίμακα Λειτουργικότητας και Κοινωνικών Ρόλων [RFS-4]

Περιγραφή

Η Κλίμακα Λειτουργικότητας και Κοινωνικών Ρόλων (Role Functioning Scale – RFS-4) αποτελεί ένα σύντομο εργαλείο αξιολόγησης της ψυχοκοινωνικής και κοινωνικής λειτουργικότητας, το οποίο χρησιμοποιείται κυρίως σε άτομα με χρόνια ψυχικά νοσήματα. Βασικός σκοπός της είναι να εκτιμήσει κατά πόσο το άτομο μπορεί να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά σε σημαντικούς κοινωνικούς ρόλους και στις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής.

Η αξιολόγηση επικεντρώνεται σε βασικούς τομείς, όπως η εργασία και η παραγωγική δραστηριότητα, η ανεξάρτητη διαβίωση, οι στενές διαπροσωπικές σχέσεις και η συμμετοχή σε ευρύτερες κοινωνικές δραστηριότητες. Με τον τρόπο αυτό, η RFS-4 δεν περιορίζεται στην αξιολόγηση της παρουσίας ψυχοπαθολογικών συμπτωμάτων, αλλά εξετάζει τον βαθμό στον οποίο το άτομο λειτουργεί αποτελεσματικά στο πραγματικό κοινωνικό του περιβάλλον.

Η κλίμακα δημιουργήθηκε από τους McPheeters και Newman και αναπτύχθηκε ως μία πρακτική μέθοδος αποτίμησης της κοινωνικής προσαρμογής και της καθημερινής λειτουργικότητας ατόμων που αντιμετωπίζουν χρόνιες ψυχικές δυσκολίες.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Το θεωρητικό πλαίσιο της RFS-4 βασίζεται στην έννοια της λειτουργικής έκβασης (functional outcome) και της κοινωνικής προσαρμογής. Στις χρόνιες ψυχικές διαταραχές, η κλινική εικόνα ενός ατόμου δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την ένταση των συμπτωμάτων. Εξίσου σημαντικό είναι το κατά πόσο το άτομο μπορεί να εργάζεται, να φροντίζει τον εαυτό του, να διατηρεί ουσιαστικές σχέσεις και να συμμετέχει στην κοινωνική ζωή.

Η λειτουργικότητα αποτελεί επομένως διαφορετική αλλά συμπληρωματική διάσταση προς τη συμπτωματολογία. Δύο άτομα με παρόμοια επίπεδα ψυχιατρικών συμπτωμάτων μπορεί να παρουσιάζουν σημαντικά διαφορετική ικανότητα ανταπόκρισης στις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής.

Η RFS-4 υιοθετεί αυτή τη λειτουργική προσέγγιση, αξιολογώντας συγκεκριμένους κοινωνικούς ρόλους και περιοχές της καθημερινής ζωής. Η έμφαση στη λειτουργικότητα καθιστά την κλίμακα χρήσιμη τόσο για την αρχική αξιολόγηση όσο και για την παρακολούθηση της κοινωνικής αποκατάστασης.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Η RFS-4 περιλαμβάνει τέσσερις βασικούς τομείς λειτουργικότητας. Οι τομείς αυτοί είναι η απασχόληση και παραγωγικότητα, η αυτόνομη διαβίωση και αυτοφροντίδα, οι στενές διαπροσωπικές σχέσεις και οι ευρύτερες κοινωνικές σχέσεις, δραστηριότητες και ενδιαφέροντα.

Η απασχόληση και παραγωγικότητα αφορά τον βαθμό στον οποίο το άτομο μπορεί να συμμετέχει σε εργασία ή άλλες οργανωμένες και παραγωγικές δραστηριότητες. Η αυτόνομη διαβίωση και αυτοφροντίδα εξετάζει την ικανότητα ανταπόκρισης στις πρακτικές απαιτήσεις της καθημερινότητας και στη φροντίδα του εαυτού.

Ο τομέας των στενών διαπροσωπικών σχέσεων αφορά την ικανότητα δημιουργίας και διατήρησης ουσιαστικών σχέσεων, ενώ ο τέταρτος τομέας αποτυπώνει την ευρύτερη κοινωνική συμμετοχή, τις κοινωνικές επαφές, τις δραστηριότητες και τα ενδιαφέροντα.

Η κλίμακα δεν αποτελεί τυπικό ερωτηματολόγιο αυτοαναφοράς. Η βαθμολογία αποδίδεται από επαγγελματία ψυχικής υγείας, ο οποίος πρέπει κατά προτίμηση να γνωρίζει επαρκώς τον εξεταζόμενο. Όταν πρόκειται για αρχική αξιολόγηση και ο επαγγελματίας δεν γνωρίζει το άτομο, η RFS-4 μπορεί να χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο ημιδομημένης ατομικής συνέντευξης.

Χορήγηση

Η διαδικασία χορήγησης διαφοροποιείται ανάλογα με τη γνώση που διαθέτει ο επαγγελματίας για τον εξεταζόμενο. Όταν υπάρχει ήδη επαρκής κλινική γνώση της καθημερινής λειτουργικότητας του ατόμου, η βαθμολόγηση μπορεί να ολοκληρωθεί μέσα σε λίγα λεπτά.

Όταν η RFS-4 χρησιμοποιείται κατά την αρχική αξιολόγηση, οι τέσσερις τομείς μπορούν να αποτελέσουν τη βάση μιας ημιδομημένης συνέντευξης. Στην περίπτωση αυτή, ο απαιτούμενος χρόνος είναι αντίστοιχος μιας τυπικής συνέντευξης ψυχοκοινωνικής αξιολόγησης.

Η ύπαρξη συγκεκριμένων περιγραφικών κριτηρίων για κάθε επίπεδο βαθμολογίας συμβάλλει στην περισσότερο συστηματική αξιολόγηση και περιορίζει, στον βαθμό που είναι εφικτό, την υποκειμενικότητα του αξιολογητή.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Η RFS-4 παρέχει τόσο τέσσερις επιμέρους βαθμολογίες όσο και μία συνολική βαθμολογία λειτουργικότητας. Η διατήρηση των επιμέρους βαθμολογιών είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς επιτρέπει την αναγνώριση διαφορετικών προτύπων λειτουργικότητας.

Ένα άτομο μπορεί, για παράδειγμα, να εμφανίζει ικανοποιητική αυτοφροντίδα και ανεξάρτητη διαβίωση, αλλά σημαντικές δυσκολίες στην επαγγελματική λειτουργικότητα ή στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις. Η αποκλειστική χρήση του συνολικού σκορ θα μπορούσε να αποκρύψει αυτές τις διαφοροποιήσεις.

Σε ερευνητικό επίπεδο μπορούν να υπολογίζονται μέσοι όροι, διάμεσοι, τυπικές αποκλίσεις και εύρη τιμών τόσο για τη συνολική βαθμολογία όσο και για τους τέσσερις επιμέρους τομείς. Οι διαφορές μεταξύ ομάδων μπορούν να εξετάζονται με Student’s t-test, ANOVA ή κατάλληλες μη παραμετρικές μεθόδους.

Οι σχέσεις της λειτουργικότητας με άλλες μεταβλητές μπορούν να διερευνηθούν μέσω συντελεστών Pearson ή Spearman, ενώ σε περισσότερο σύνθετους ερευνητικούς σχεδιασμούς μπορούν να χρησιμοποιηθούν μοντέλα πολλαπλής παλινδρόμησης ή διαχρονικής ανάλυσης.

Βαθμολόγηση και Στατιστική Αξιολόγηση

Κάθε ένας από τους τέσσερις τομείς της RFS-4 βαθμολογείται από τον επαγγελματία ψυχικής υγείας σε επταβάθμια κλίμακα από 1 έως 7. Η βαθμολογία 1 αντιστοιχεί σε έντονη δυσλειτουργία, ενώ η βαθμολογία 7 αντιστοιχεί σε επαρκή λειτουργικότητα. Κάθε επίπεδο συνοδεύεται από περιγραφικά κριτήρια, τα οποία καθοδηγούν τον ειδικό τόσο κατά τη συλλογή των πληροφοριών όσο και κατά την τελική βαθμολόγηση.

Η συνολική βαθμολογία προκύπτει από την άθροιση των τεσσάρων επιμέρους βαθμολογιών και κυμαίνεται από 4 έως 28 βαθμούς. Χαμηλότερη συνολική βαθμολογία υποδηλώνει μεγαλύτερη λειτουργική δυσκολία, ενώ υψηλότερη βαθμολογία αντιστοιχεί σε καλύτερη συνολική ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα.

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων είναι προτιμότερο να μην περιορίζεται μόνο στο συνολικό σκορ. Η εξέταση του προφίλ των τεσσάρων βαθμολογιών μπορεί να παρέχει ουσιαστικότερες πληροφορίες σχετικά με τους συγκεκριμένους τομείς στους οποίους το άτομο εμφανίζει μεγαλύτερη επάρκεια ή δυσλειτουργία.

Εγκυρότητα

Η ελληνική έκδοση της RFS-4 αναφέρεται ότι μεταφράστηκε από τους Τζινιέρη-Κοκκώση και συνεργάτες (2004) και παρουσιάζει ικανοποιητικά στοιχεία εγκυρότητας.

Η αξιολόγηση διαφορετικών και θεωρητικά διακριτών περιοχών της καθημερινής λειτουργικότητας ενισχύει τη χρησιμότητα της κλίμακας ως πολυδιάστατου δείκτη κοινωνικής προσαρμογής.

Σε σύγχρονες ερευνητικές εφαρμογές, η εγκυρότητα μπορεί να διερευνάται περαιτέρω μέσω συσχετίσεων με άλλα καθιερωμένα εργαλεία κοινωνικής και επαγγελματικής λειτουργικότητας, καθώς και με αντικειμενικούς δείκτες καθημερινής λειτουργίας.

Αξιοπιστία

Η ελληνική μορφή της RFS-4 παρουσιάζει ικανοποιητική έως υψηλή αξιοπιστία. Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, οι δείκτες εσωτερικής συνέπειας για τους τέσσερις τομείς και τη συνολική βαθμολογία κυμαίνονται από 0,82 έως 0,90.

Ιδιαίτερα σημαντική για ένα εργαλείο που βασίζεται στην κρίση του επαγγελματία είναι η αξιοπιστία μεταξύ βαθμολογητών (inter-rater reliability). Για τη RFS-4 οι σχετικοί δείκτες στους τέσσερις τομείς και στη συνολική βαθμολογία αναφέρονται ότι κυμαίνονται από 0,80 έως 0,95, υποδεικνύοντας υψηλό επίπεδο συμφωνίας μεταξύ διαφορετικών αξιολογητών.

Η υψηλή συμφωνία μεταξύ βαθμολογητών αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό της κλίμακας, καθώς μειώνει την πιθανότητα η τελική βαθμολογία να εξαρτάται υπερβολικά από την προσωπική κρίση ενός συγκεκριμένου επαγγελματία.

Στόχος και Εφαρμογές στην Έρευνα

Βασικός στόχος της RFS-4 είναι η αποτίμηση της ικανότητας ατόμων με χρόνια ψυχικά νοσήματα να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής και να προσαρμόζονται αποτελεσματικά στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Εξετάζονται ιδιαίτερα η εργασία, η ανεξάρτητη διαβίωση, οι διαπροσωπικές σχέσεις και η κοινωνική συμμετοχή.

Η κλίμακα μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην κλινική ψυχολογία, την ψυχιατρική, την ψυχιατρική αποκατάσταση και την έρευνα της κοινωνικής λειτουργικότητας. Μπορεί επίσης να αξιοποιηθεί σε μελέτες που εξετάζουν τη σχέση μεταξύ ψυχιατρικών συμπτωμάτων, γνωστικής λειτουργίας και πραγματικής καθημερινής λειτουργικότητας.

Η RFS-4 είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε διαχρονικές και παρεμβατικές μελέτες, όπου η μεταβολή των βαθμολογιών μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παρακολούθηση της εξέλιξης της λειτουργικότητας μετά από θεραπευτικές, ψυχοκοινωνικές ή αποκαταστασιακές παρεμβάσεις.

Παράλληλα, η εξέταση των τεσσάρων επιμέρους τομέων μπορεί να υποστηρίξει τον εντοπισμό συγκεκριμένων αναγκών και τον σχεδιασμό περισσότερο εξατομικευμένων παρεμβάσεων κοινωνικής και λειτουργικής αποκατάστασης.

Η RFS-4 δεν αποτελεί αυτοτελές διαγνωστικό εργαλείο ψυχικής διαταραχής. Αξιολογεί το επίπεδο λειτουργικότητας και όχι την παρουσία συγκεκριμένης ψυχιατρικής διάγνωσης. Για τον λόγο αυτό, τα αποτελέσματά της είναι προτιμότερο να ερμηνεύονται σε συνδυασμό με την κλινική εικόνα, το ιστορικό και άλλες μετρήσεις ψυχοκοινωνικής λειτουργικότητας.

Βιβλιογραφία

McPheeters, H. L. (1984). Statewide mental health outcome evaluation: A perspective of two southern states. Community Mental Health Journal, 20(1), 44–55.

Ventura, J., Welikson, T., Ered, A., Subotnik, K. L., Keefe, R. S., Hellemann, G. S., & Nuechterlein, K. H. (2020). Virtual reality assessment of functional capacity in the early course of schizophrenia: Associations with cognitive performance and daily functioning. Early Intervention in Psychiatry, 14(1), 106–114.

Γερουλίδου, Δ. Χ. (2019). Τα επίπεδα άγχους των γονέων παιδιών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες: Συσχέτιση με την ποιότητα ζωής και την ικανοποίηση από τη ζωή.