Κοινωνική Κλίμακα Διαχωρισμού Φοβικών και μη Φοβικών Οδοντιατρικών Ασθενών [SOF-5]

Περιγραφή

Η Κοινωνική Κλίμακα Διαχωρισμού Φοβικών και μη Φοβικών Οδοντιατρικών Ασθενών [ΣΟΦ-5] αποτελεί ένα σύντομο εργαλείο αξιολόγησης που σχεδιάστηκε με σκοπό τη διάκριση μεταξύ ατόμων που εμφανίζουν οδοντιατρικό φόβο και εκείνων που δεν χαρακτηρίζονται ως φοβικοί απέναντι στην οδοντιατρική επίσκεψη. Η κλίμακα επιχειρεί να προσεγγίσει τον οδοντιατρικό φόβο μέσα από κοινωνικές και διαπροσωπικές παραμέτρους που χαρακτηρίζουν τη σχέση μεταξύ ασθενούς και οδοντιάτρου.

Ο οδοντιατρικός φόβος αποτελεί σημαντικό ζήτημα για την παροχή υπηρεσιών στοματικής υγείας, καθώς μπορεί να επηρεάζει την προθυμία του ατόμου να επισκεφθεί τον οδοντίατρο, τη συνεργασία του κατά τη θεραπεία και τη γενικότερη στάση του απέναντι στην οδοντιατρική φροντίδα. Η διερεύνησή του αποκτά επομένως σημασία όχι μόνο σε ψυχολογικό αλλά και σε κλινικό και προληπτικό επίπεδο.

Θεωρητικό Υπόβαθρο

Η ΣΟΦ-5 βασίζεται στην παραδοχή ότι η εμπειρία του οδοντιατρικού φόβου δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ίδια την οδοντιατρική πράξη. Η επικοινωνία μεταξύ επαγγελματία υγείας και ασθενούς, η αντίληψη ότι ο οδοντίατρος κατανοεί τον πόνο και τις ανάγκες του ασθενούς και τα χαρακτηριστικά του χώρου στον οποίο παρέχεται η θεραπεία μπορούν να επηρεάσουν τη συνολική εμπειρία της επίσκεψης.

Ο φόβος απέναντι στην οδοντιατρική θεραπεία μπορεί να εκδηλώνεται με ανησυχία, ένταση ή τάση αποφυγής και να διαφοροποιείται σημαντικά μεταξύ των ασθενών. Η κατανόηση αυτών των διαφορών μπορεί να βοηθήσει στην προσαρμογή της επικοινωνίας και της προσέγγισης του ασθενούς.

Σύμφωνα με το αρχικό υλικό, η ανάπτυξη της κλίμακας συνδέεται με τη διερεύνηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ οδοντιάτρου και ασθενούς και με την προσπάθεια διάκρισης των ασθενών που φοβούνται την οδοντιατρική επίσκεψη από εκείνους που δεν εμφανίζουν αντίστοιχο φόβο.

Ανάπτυξη της Κλίμακας

Η Κοινωνική Κλίμακα Διαχωρισμού Φοβικών και μη Φοβικών Ασθενών [ΣΟΦ-5] αναφέρεται ότι δημιουργήθηκε από την Αράβου το 2009. Η ανάπτυξή της βασίστηκε σε αποτελέσματα που προέκυψαν από τη συμπλήρωση του ερωτηματολογίου ΕΡΟΣ, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για την αξιολόγηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ οδοντιάτρου και ασθενούς.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση έδωσε έμφαση στις κοινωνικές και επικοινωνιακές παραμέτρους της οδοντιατρικής εμπειρίας και στη δυνατότητά τους να διαφοροποιούν τους φοβικούς από τους μη φοβικούς ασθενείς.

Δομή και Χαρακτηριστικά

Η ΣΟΦ-5 αποτελείται από 5 ερωτήματα, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα σύντομη και εύχρηστη ως προς τη χορήγησή της. Τα ερωτήματα αφορούν τον τρόπο επικοινωνίας των ασθενών με τους ιατρούς, την καθαριότητα του χώρου και την αντίληψη του ασθενούς σχετικά με το κατά πόσο ο ιατρός κατανοεί την εμπειρία και την αίσθηση του πόνου.

Το περιορισμένο πλήθος ερωτημάτων μπορεί να διευκολύνει την ενσωμάτωση της κλίμακας σε ευρύτερα ερευνητικά πρωτόκολλα ή σε διαδικασίες αξιολόγησης στις οποίες ο διαθέσιμος χρόνος είναι περιορισμένος.

Παράλληλα, η εστίαση σε συγκεκριμένα στοιχεία της σχέσης ασθενούς-οδοντιάτρου προσφέρει μια περισσότερο κοινωνική και διαπροσωπική προσέγγιση του οδοντιατρικού φόβου.

Στόχος

Βασικός στόχος της ΣΟΦ-5 είναι η διάκριση μεταξύ οδοντιατρικά φοβικών και μη φοβικών ασθενών μέσα από την αξιολόγηση κοινωνικών και διαπροσωπικών χαρακτηριστικών που συνδέονται με την οδοντιατρική επίσκεψη.

Μέσω της αξιολόγησης μπορεί να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο η αντίληψη του ασθενούς για την επικοινωνία, τη συμπεριφορά του επαγγελματία υγείας και το περιβάλλον της οδοντιατρικής φροντίδας σχετίζεται με την παρουσία ή την ένταση του φόβου.

Η κλίμακα μπορεί επομένως να συμβάλει στην ερευνητική κατανόηση των παραγόντων που διαφοροποιούν τους ασθενείς ως προς την εμπειρία της οδοντιατρικής φροντίδας.

Βαθμολόγηση

Σύμφωνα με το διαθέσιμο αρχείο, η βαθμολόγηση πραγματοποιείται σε επταβάθμια κλίμακα, όπου η τιμή 1 αντιστοιχεί στο «διαφωνώ απόλυτα» και η τιμή 7 στο «συμφωνώ απόλυτα». Μέσω των απαντήσεων οι συμμετέχοντες εκφράζουν τον βαθμό συμφωνίας ή διαφωνίας τους με κάθε ερώτημα.

Κάθε ερώτημα λαμβάνει βαθμολογία από 1 έως 7 βαθμούς. Επειδή η κλίμακα περιλαμβάνει πέντε ερωτήματα, η συνολική βαθμολογία μπορεί να κυμαίνεται από 5 έως 35 βαθμούς.

Σύμφωνα με το αρχικό υλικό, οι υψηλότερες συνολικές βαθμολογίες υποδηλώνουν μεγαλύτερη αίσθηση φόβου κατά την επίσκεψη στο οδοντιατρείο.

Το διαθέσιμο αρχείο δεν αναφέρει συγκεκριμένο αριθμητικό σημείο αποκοπής για την κατηγοριοποίηση ενός ασθενούς ως φοβικού ή μη φοβικού. Για τον λόγο αυτό δεν είναι σκόπιμη η δημιουργία αυθαίρετων ορίων χαμηλού, μέτριου ή υψηλού φόβου χωρίς πρόσθετη εμπειρική τεκμηρίωση.

Ανάλυση και Χρήση Δεδομένων

Η ανάλυση των αποτελεσμάτων μπορεί αρχικά να πραγματοποιηθεί με περιγραφικά στατιστικά, όπως ο μέσος όρος, η διάμεσος, η τυπική απόκλιση και το εύρος της συνολικής βαθμολογίας.

Ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση της συνολικής βαθμολογίας μεταξύ ομάδων ασθενών που διαφοροποιούνται ως προς τον οδοντιατρικό φόβο. Ανάλογα με την κατανομή των δεδομένων μπορούν να χρησιμοποιηθούν Student’s t-test ή Mann-Whitney U για δύο ανεξάρτητες ομάδες και ANOVA ή Kruskal-Wallis για περισσότερες ομάδες.

Η σχέση της βαθμολογίας της ΣΟΦ-5 με άλλες συνεχείς μεταβλητές μπορεί να εξεταστεί μέσω συντελεστών Pearson ή Spearman. Ενδεικτικά, μπορούν να διερευνηθούν σχέσεις με την προηγούμενη εμπειρία οδοντιατρικής θεραπείας, την αντίληψη του πόνου, την εμπιστοσύνη προς τον οδοντίατρο ή άλλους δείκτες οδοντιατρικού φόβου.

Σε περισσότερο σύνθετες μελέτες μπορούν να εφαρμοστούν μοντέλα παλινδρόμησης για τη διερεύνηση των παραγόντων που σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης οδοντιατρικού φόβου.

Αξιοπιστία

Σύμφωνα με τα στοιχεία του διαθέσιμου αρχείου, η ΣΟΦ-5 παρουσιάζει Cronbach’s α = 0,75.

Η συγκεκριμένη τιμή υποδηλώνει ικανοποιητική εσωτερική συνέπεια για ένα σύντομο εργαλείο πέντε στοιχείων. Η αξιοπιστία, ωστόσο, αποτελεί ιδιότητα των βαθμολογιών σε συγκεκριμένο δείγμα και είναι σκόπιμο να επανεκτιμάται σε κάθε νέα ερευνητική εφαρμογή.

Σε σύγχρονες ψυχομετρικές αναλύσεις μπορεί συμπληρωματικά να υπολογιστεί ο McDonald’s ω, ενώ μπορεί να εξεταστεί και η συμπεριφορά κάθε επιμέρους στοιχείου σε σχέση με τη συνολική βαθμολογία.

Εγκυρότητα

Στο διαθέσιμο υλικό αναφέρεται ότι η κλίμακα παρουσιάζει καλή εγκυρότητα. Ειδικότερα, η μέση παραγοντική τιμή για τους οδοντιατρικά φοβικούς ασθενείς αναφέρεται ως 0,37, ενώ για τους μη φοβικούς ως 0,22, με τη σχετική διαφορά να αναφέρεται ως στατιστικά σημαντική σε επίπεδο p < 0,002.

Το συγκεκριμένο εύρημα υποστηρίζει τη δυνατότητα της κλίμακας να διαφοροποιεί ομάδες που παρουσιάζουν διαφορετικά χαρακτηριστικά ως προς τον οδοντιατρικό φόβο.

Σε μελλοντικές εφαρμογές η εγκυρότητα μπορεί να διερευνηθεί περαιτέρω μέσω συσχετίσεων με καθιερωμένα εργαλεία μέτρησης οδοντιατρικού άγχους ή φόβου και μέσω σύγχρονων αναλύσεων της παραγοντικής δομής.

Εφαρμογές στην Έρευνα

Η ΣΟΦ-5 μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην οδοντιατρική έρευνα, στην ψυχολογία της υγείας και στη μελέτη της σχέσης επαγγελματία υγείας-ασθενούς.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δυνατότητα διερεύνησης της σχέσης του οδοντιατρικού φόβου με την ποιότητα της επικοινωνίας, την εμπιστοσύνη προς τον οδοντίατρο, την προηγούμενη εμπειρία θεραπείας και την αντίληψη του πόνου.

Η σύντομη έκταση των πέντε ερωτημάτων μπορεί να καταστήσει την κλίμακα πρακτική σε μελέτες στις οποίες χρησιμοποιούνται παράλληλα περισσότερα ψυχομετρικά εργαλεία.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε έρευνες πριν και μετά από παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση της επικοινωνίας μεταξύ οδοντιάτρου και ασθενούς, προκειμένου να διερευνηθεί εάν μεταβάλλονται οι σχετικές αντιλήψεις και ο αναφερόμενος φόβος.

Κλινική και Πρακτική Αξιοποίηση

Η αναγνώριση αυξημένου οδοντιατρικού φόβου μπορεί να βοηθήσει τον επαγγελματία υγείας να προσαρμόσει την επικοινωνία και τον τρόπο προσέγγισης του ασθενούς.

Η ενημέρωση σχετικά με τη διαδικασία, η σαφής επικοινωνία, η αναγνώριση του φόβου και του πόνου και η δημιουργία μιας σχέσης εμπιστοσύνης μπορούν να αποτελέσουν σημαντικές παραμέτρους της εμπειρίας του ασθενούς.

Ωστόσο, η ΣΟΦ-5 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αυτόνομο διαγνωστικό εργαλείο. Η βαθμολογία της μπορεί να χρησιμοποιείται συμπληρωματικά και να συνεκτιμάται με το ιστορικό, την κλινική εικόνα και άλλες διαθέσιμες πληροφορίες.

Περιορισμοί και Ορθή Ερμηνεία

Η μικρή έκταση της ΣΟΦ-5 αποτελεί πλεονέκτημα ως προς την ταχύτητα χορήγησης, αλλά περιορίζει αναπόφευκτα το εύρος των χαρακτηριστικών του οδοντιατρικού φόβου που μπορούν να διερευνηθούν.

Επιπλέον, τα ερωτήματα εστιάζουν σε συγκεκριμένες κοινωνικές και περιβαλλοντικές παραμέτρους και επομένως η συνολική βαθμολογία δεν πρέπει να θεωρείται πλήρης αποτύπωση όλων των γνωστικών, συναισθηματικών, φυσιολογικών και συμπεριφορικών διαστάσεων του οδοντιατρικού φόβου.

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πρέπει επίσης να λαμβάνει υπόψη ότι οι απαντήσεις βασίζονται στην προσωπική αντίληψη και εμπειρία του ασθενούς και μπορεί να επηρεάζονται από προηγούμενες θετικές ή αρνητικές εμπειρίες οδοντιατρικής θεραπείας.

Συμπέρασμα

Η Κοινωνική Κλίμακα Διαχωρισμού Φοβικών και μη Φοβικών Οδοντιατρικών Ασθενών [ΣΟΦ-5] αποτελεί ένα σύντομο εργαλείο πέντε ερωτημάτων που έχει σχεδιαστεί για τη διερεύνηση και τη διαφοροποίηση του οδοντιατρικού φόβου μέσα από κοινωνικές και διαπροσωπικές παραμέτρους της οδοντιατρικής εμπειρίας.

Η κλίμακα αξιολογεί χαρακτηριστικά που αφορούν την επικοινωνία με τον επαγγελματία υγείας, την αντίληψη του περιβάλλοντος και την κατανόηση της εμπειρίας του πόνου. Η συνολική βαθμολογία κυμαίνεται από 5 έως 35, με τις υψηλότερες τιμές να συνδέονται, σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, με μεγαλύτερη αίσθηση φόβου κατά την οδοντιατρική επίσκεψη.

Η αναφερόμενη εσωτερική συνέπεια με Cronbach’s α = 0,75 και τα διαθέσιμα στοιχεία εγκυρότητας υποστηρίζουν την ερευνητική αξιοποίησή της, με την προϋπόθεση ότι τα αποτελέσματα ερμηνεύονται σύμφωνα με το πλαίσιο και τους περιορισμούς της συγκεκριμένης έκδοσης.

Βιβλιογραφία

Αράβου, Σ. (2008). Διαδικασίες επιρροής οδοντιατρικά φοβικών και μη φοβικών ασθενών.